GanLien.comGắn Liền
Làng nghề đồng bằng sông Hồng

Làng nghề Bắc Ninh: đất Kinh Bắc, thép Đa Hội, trúc Xuân Lai và làng Bắc Giang cũ

Hồ sơ làng nghề Bắc Ninh sau sáp nhập: Kinh Bắc trăm nghề, thép Đa Hội, trúc Xuân Lai, các làng Bắc Giang cũ và cách nghề lan từ làng mẹ ra phố.

Bundles of split bamboo strips stacked against a courtyard wall, woman weaving a tray on a low stool seen from behind, village lane, soft morning haze

Bắc Ninh là tỉnh có mật độ làng nghề nổi tiếng vào loại dày nhất cả nước, và điều đáng biết nhất là nhiều nghề ở các phố lớn, kể cả Hà Nội, có gốc từ đất Kinh Bắc. Gỗ Đồng Kỵ, gốm Phù Lãng, tranh Đông Hồ, đồng Đại Bái, giấy Dương Ổ đều là những tên đã quen, mỗi làng có hồ sơ riêng. Hồ sơ này đi vào phần ít được kể hơn: thép Đa Hội, trúc Xuân Lai, cách nghề lan từ làng mẹ ra phố, và những làng nghề của Bắc Giang cũ nay cùng chung một tỉnh.

Từ ngày 1/7/2025, Bắc Giang cũ nhập vào Bắc Ninh. Tỉnh mới vì thế trải từ đồng bằng ven sông Đuống lên tới vùng đồi trung du, nghề cũng đa dạng hơn: thêm gốm Thổ Hà bên sông Cầu, bánh đa làng Kế, mì Chũ, rượu làng Vân. Khi nói "làng nghề Bắc Ninh" hôm nay, bạn cần nghĩ tới cả hai vùng.

Bản đồ nghề Bắc Ninh mới: làng nào, nghề gì, vùng nào cũ

Bảng gom các làng tiêu biểu của tỉnh mới theo vùng cũ. Những làng đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về chúng được ghi chú để bạn biết chỉ nhắc qua ở đây.

LàngVùng cũNghềGhi chú
Đa HộiTừ Sơn, Bắc Ninh cũRèn, sắt thépĐi sâu ở hồ sơ này
Xuân LaiGia Bình, Bắc Ninh cũĐồ mây tre trúcĐi sâu ở hồ sơ này
Đồng Kỵ, Phù KhêTừ Sơn, Bắc Ninh cũMộc, chạm khắc gỗĐã có hồ sơ riêng
Phù LãngQuế Võ, Bắc Ninh cũGốm sành nâuĐã có hồ sơ riêng
Đại BáiGia Bình, Bắc Ninh cũGò, đúc đồngĐã có hồ sơ riêng
Dương ỔBắc Ninh cũGiấy dóĐã có hồ sơ riêng
Đông HồThuận Thành, Bắc Ninh cũTranh dân gian khắc gỗBài về tranh ở trang chuyên mỹ thuật
Thổ HàViệt Yên, Bắc Giang cũGốm, bánh đa nemGốm đã có hồ sơ riêng
Làng KếBắc Giang cũBánh đaThuộc mục làng nghề ẩm thực
Vùng ChũLục Ngạn, Bắc Giang cũMì gạoThuộc mục làng nghề ẩm thực
Làng VânViệt Yên, Bắc Giang cũNấu rượuThuộc mục làng nghề ẩm thực

Đọc bảng sẽ thấy một điều: phía Bắc Ninh cũ thiên về nghề thủ công nặng tay và tinh xảo, phía Bắc Giang cũ thiên về chế biến nông sản, gắn với lúa gạo vùng trung du. Hai vùng bổ sung cho nhau trong một tỉnh mới.

Kinh Bắc, đất làng mẹ: nghề đi ra phố bằng con đường nào

Vùng Kinh Bắc xưa nằm sát kinh thành Thăng Long, ruộng đất chật, dân đông và có truyền thống học hành. Những tháng nông nhàn, người ta làm thêm nghề phụ; lâu dần, nghề phụ thành nghề chính của cả làng. Cái đặc biệt của Kinh Bắc là nghề không đứng yên ở làng mà đi theo người thợ ra ngoài.

Theo lời truyền ở phố cổ Hà Nội, phường đúc đồng Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch do thợ năm làng đúc vùng Kinh Bắc lên lập. Thợ Đồng Kỵ, Phù Khê đi làm đình, làm nhà gỗ khắp nơi. Người Đại Bái gánh đồ nghề đi gò nồi đồng, mâm đồng ở các chợ quê xa. Có những dòng thợ đi rồi ở lại, lập thành xóm nghề mới mà vẫn giữ tục thờ tổ của làng gốc.

Hiểu chuyện này giúp bạn nhìn làng nghề Bắc Ninh khác đi: đây không chỉ là nơi làm ra sản phẩm mà còn là nơi đào tạo thợ cho cả vùng đồng bằng. Ở nhiều làng, người già vẫn kể ông cha mình từng đi làm ở đâu, xây ngôi đình nào, đúc quả chuông nào. Những câu chuyện ấy là một phần của hồ sơ nghề, đôi khi còn giá trị hơn cả con số sản lượng.

Đa Hội: tiếng búa thành tiếng máy cán

Đa Hội ở vùng Từ Sơn cũ nổi tiếng nghề rèn từ lâu, nay là một trong những nơi cán, kéo, cắt thép thủ công và bán cơ khí sôi động của miền Bắc. Để hiểu làng đã đi từ đâu, hãy nhìn lại các bước của nghề rèn tay mà các cụ trong làng còn nhớ:

  1. Chọn sắt. Thợ chọn sắt thép theo món: dao cần thép cứng ở lưỡi, cuốc xẻng cần sắt dẻo hơn. Xưa tận dụng cả sắt vụn, thép cũ.
  2. Nung trong lò than. Thanh sắt được vùi vào lò than, có người kéo bễ thổi gió. Thợ cả nhìn màu sắt đổi từ đỏ thẫm sang đỏ cam để biết lúc đưa ra.
  3. Quai búa. Thợ cả cầm kìm giữ phôi trên đe, gõ búa nhỏ chỉ chỗ; thợ phụ quai búa tạ đập theo. Hai người phải ăn nhịp, nên nghề rèn xưa thường là cha con, anh em.
  4. Tạo hình và vuốt lưỡi. Phôi được nung lại nhiều lượt, mỗi lượt đập một ít cho ra dáng dao, liềm, cuốc.
  5. Làm cứng lưỡi. Lưỡi dao nung đỏ được nhúng nhanh vào nước hoặc dầu để cứng lại. Đây là công đoạn bí truyền của từng nhà: nhúng non tay thì lưỡi mềm, mau cùn; quá tay thì lưỡi giòn, dễ mẻ.
  6. Mài và tra cán. Món đồ được mài sắc, tra cán gỗ, đôi khi được đóng dấu riêng của lò.

Ngày nay Đa Hội chủ yếu cán thép bằng máy, sản xuất phôi, lưới thép, đồ kim khí cho cả vùng; lò rèn tay chỉ còn ít. Làng là ví dụ rõ nhất về một làng nghề truyền thống đã đi thẳng lên công nghiệp nhỏ, kéo theo cả những câu hỏi về tiếng ồn, khói bụi và chuyện tách xưởng khỏi khu dân cư mà nhiều làng nghề kim loại khác cũng đang phải giải.

Xuân Lai: những sợi trúc đi xa

Xuân Lai ở vùng Gia Bình cũ nổi tiếng với nghề làm đồ từ tre trúc. Người làng chẻ trúc, vót nan, uốn khung, đan, rồi hun khói, đánh dầu cho đồ có màu nâu bóng. Từ những bộ bàn ghế, giường tủ đến rèm, mành, đồ trang trí, đồ của Xuân Lai mang dáng mộc mạc nhưng đòi tay rất khéo, vì trúc cứng, khó uốn hơn tre thường.

Cuối chiều, đầu ngõ Xuân Lai có mùi khói rơm âm ỉ: mấy bó nan vừa vót đang được hun cho lên màu. Một người phụ nữ ngồi trên ghế thấp, đầu gối kẹp chiếc khay đan dở, tay đưa nan nhanh đến mức nhìn không kịp. Nghề trúc ở đây là nghề của cả nhà: đàn ông chặt, chẻ, uốn khung; phụ nữ, người già vót nan và đan; trẻ con lớn lên giữa đống nan, học nghề như học nói.

Nghề đan mây tre nói chung đã có hồ sơ riêng ở trang chuyên về làng mây tre, nên ở đây chỉ nhấn vào điểm riêng của Xuân Lai: làng làm việc chủ yếu với trúc và hướng tới đồ nội thất. Hôm nay, khó khăn lớn nhất là nguồn trúc tại chỗ không còn nhiều, nhiều nhà phải nhập nguyên liệu từ các tỉnh miền núi; cùng lúc đó, đồ nhựa và đồ công nghiệp rẻ hơn cạnh tranh mạnh. Những nhà giữ được nghề thường là những nhà tìm được khách thích đồ tự nhiên, làm theo đơn riêng.

Bắc Giang cũ: gốm bên sông Cầu và những nghề từ hạt gạo

Sang bờ bắc sông Cầu là vùng Bắc Giang cũ. Thổ Hà ở vùng Việt Yên cũ là làng gốm cổ, với những bức tường xây bằng vò vỡ, gạch nung, và một ngôi đình cổ rất đẹp; nghề gốm của làng đã có hồ sơ riêng. Điều ít người biết là khi nghề gốm khó khăn, nhiều nhà ở Thổ Hà chuyển sang tráng bánh đa nem, khiến làng có hai lớp nghề chồng lên nhau.

Phần còn lại của Bắc Giang cũ thiên về nghề chế biến từ gạo và lúa: bánh đa làng Kế với những tấm bánh phơi kín sân, mì Chũ ở vùng Lục Ngạn cũ làm từ gạo, rượu làng Vân ở vùng Việt Yên cũ. Đây là những nghề ăn uống gắn tên với làng, được viết kỹ ở mục làng nghề ẩm thực. Với rượu, nên nhớ đó là nghề, không phải lời mời uống: không cho trẻ em, không lái xe sau khi đã uống.

Vùng đồi phía bắc còn có các làng đan lát, làm mây tre giang, gắn với nguyên liệu rừng trung du. Khi sáp nhập, tỉnh Bắc Ninh mới có thêm một mảng nghề gần với miền núi hơn hẳn phần đồng bằng của mình. Đó là lý do khi lập hồ sơ làng nghề tỉnh này, nên tách theo vùng cũ để khỏi lẫn.

Tục thờ tổ và hội làng ở các làng nghề Kinh Bắc

Như phần lớn làng nghề đồng bằng, các làng ở Bắc Ninh thường có tục thờ tổ nghề. Có làng thờ tổ ở đình chung với thành hoàng làng, có làng có đền riêng, có nơi thờ ngay trong nhà thờ họ của dòng họ giữ nghề lâu nhất. Ngày giỗ tổ, nhà làm nghề dâng lễ, con cháu đi làm ăn xa trở về, có khi tổ chức cả hội thi tay nghề.

Mùa xuân là mùa hội làng ở Kinh Bắc, với những cuộc hát quan họ, đấu vật, rước kiệu. Ở làng nghề, hội làng thường gắn với nghề: làng gốm bày gốm, làng đúc bày đồ đồng, làng tranh mở chợ tranh trước Tết. Đây là thời điểm làng đẹp nhất nhưng cũng là lúc xưởng nghỉ nhiều nhất, nên nếu muốn xem công đoạn thì nên chọn ngày thường.

Lệ làng xưa ở nhiều nơi còn có chuyện giữ bí quyết: nghề chỉ truyền cho con trai, con gái lấy chồng làng khác thì không được dạy công đoạn then chốt. Những lệ ấy nay đã nới, nhưng nghe người làng kể sẽ hiểu vì sao các làng nghề Kinh Bắc giữ được tên tuổi qua nhiều thế kỷ. Bài về tổ nghề và lệ giữ nghề được kể kỹ ở mục riêng.

Làng nghề Bắc Ninh hôm nay và đến thăm cho phải phép

Bắc Ninh hôm nay là tỉnh công nghiệp với nhiều khu sản xuất lớn, và làng nghề cũng chịu sức hút đó. Làng nào làm hàng có thị trường lớn như gỗ, thép, giấy thì mở rộng mạnh, cơ giới hoá, tách thành cụm sản xuất. Làng nào làm nghề thuần thủ công thì ít người trẻ theo, nghề co lại thành vài nhà. Bức tranh chung là nghề vẫn sống, nhưng người làm nghề bằng tay ngày càng ít.

Khi đến làng nghề Bắc Ninh, nên nhớ những xưởng thép, gỗ, đúc là nơi có máy và vật nặng: đứng đúng chỗ chủ nhà chỉ, không tự cầm dụng cụ, giữ trẻ em cách xa máy. Ở đình làng, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ. Với các làng nghề ăn uống, rượu, hãy coi đó là chuyện văn hoá nghề và giữ an toàn khi di chuyển.

Một gợi ý để thăm có ý nghĩa: đọc trước tên các làng và nghề trong bảng trên, chọn một làng mẹ và một làng con để so sánh. Đứng ở Đa Hội nghe tiếng máy rồi nhớ lại hình ảnh lò rèn tay, hay đứng ở Thổ Hà nhìn bức tường vò vỡ cạnh sân phơi bánh đa, bạn sẽ thấy một làng nghề tự đổi mình qua từng thế hệ ra sao.

Câu hỏi thường gặp

Bắc Giang cũ có thuộc làng nghề Bắc Ninh không?

Có. Từ ngày 1/7/2025, Bắc Giang cũ nhập vào tỉnh Bắc Ninh, nên các làng như Thổ Hà làm gốm, làng Kế làm bánh đa, vùng Chũ làm mì, làng Vân nấu rượu nay đều được tính trong làng nghề Bắc Ninh, bên cạnh các làng của Bắc Ninh cũ.

Làng Đa Hội làm nghề gì?

Đa Hội ở vùng Từ Sơn cũ có truyền thống rèn sắt lâu đời, nay chủ yếu cán thép, sản xuất phôi, lưới thép và đồ kim khí bằng máy. Lò rèn tay chỉ còn ít, nhưng làng là ví dụ điển hình về một làng nghề truyền thống chuyển lên quy mô công nghiệp nhỏ.

Xuân Lai khác các làng mây tre đan khác ở điểm nào?

Xuân Lai ở vùng Gia Bình cũ làm việc chủ yếu với trúc, loại nguyên liệu cứng và khó uốn hơn tre thường, và thiên về đồ nội thất như bàn ghế, giường tủ, mành rèm. Đồ thường được hun khói, đánh dầu để có màu nâu bóng đặc trưng.

Vì sao gọi Bắc Ninh là đất làng mẹ của nhiều phố nghề?

Theo lời truyền ở nhiều phố cổ, thợ đúc, thợ mộc, thợ gò từ các làng Kinh Bắc từng lên Thăng Long và đi khắp vùng làm nghề, lập phường, lập xóm mới. Ví dụ hay được nhắc là phường đúc đồng Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch, gốc thợ vùng Kinh Bắc.

Làng nghề Bắc Ninh có lễ giỗ tổ nghề không?

Nhiều làng nghề Bắc Ninh có tục thờ tổ nghề ở đình, đền hoặc nhà thờ họ, với ngày giỗ tổ riêng để thợ và con cháu làm nghề quay về dâng lễ. Ngày cụ thể khác nhau theo từng làng, nên bạn nên hỏi người làng thay vì tin vào một lịch chung.

Đi làng nghề Bắc Ninh mùa nào thì xem được công đoạn làm?

Ngày thường trong năm là lúc xưởng làm việc đều nhất, dễ xem công đoạn. Mùa xuân có nhiều hội làng, quan họ, rất đẹp nhưng xưởng nghỉ nhiều. Những tháng cuối năm thì các làng làm hàng Tết rất bận, chủ nhà ít thời gian tiếp chuyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138