Tây Ninh đáng biết nhất với bánh tráng phơi sương Trảng Bàng: chiếc bánh tráng được nướng qua lửa rồi đem phơi trong sương đêm cho mềm dẻo, một cách làm hiếm thấy ở nơi khác. Quanh đó là nghề muối tôm mà gần như nhà nào ở Tây Ninh cũ cũng biết làm, và những lò mì làm bột khoai mì nằm rải theo vùng biên.
Sau sắp xếp năm 2025, tỉnh Tây Ninh gồm cả Long An cũ, nên bản đồ nghề nay kéo dài xuống tận vùng Đồng Tháp Mười và cửa sông Vàm Cỏ. Phần Long An cũ có hồ sơ riêng; bài này đi phần Tây Ninh cũ.
Tra nhanh: nghề nào, ở đâu, mùa nào
Bảng gom các nghề tiêu biểu của Tây Ninh cũ. Ghi theo tên vùng quen gọi, không ghi tên xã, phường mới.
| Nghề | Vùng | Nay thuộc | Sản phẩm | Mùa đông việc |
|---|---|---|---|---|
| Bánh tráng phơi sương | Trảng Bàng | Tây Ninh | Bánh tráng phơi sương, bánh tráng nướng | Mùa khô, đêm nhiều sương |
| Làm muối tôm | Nhiều nơi trong Tây Ninh cũ | Tây Ninh | Muối tôm hạt, muối tôm nhuyễn | Quanh năm, rộ dịp Tết |
| Lò mì (bột khoai mì) | Vùng trồng khoai mì phía bắc, phía tây | Tây Ninh | Bột mì ướt, bột mì khô | Mùa thu hoạch khoai mì |
| Đan lát tre, mây | Rải rác ở một số xóm ven sông | Tây Ninh | Rổ, rá, giỏ, đồ gia dụng | Nông nhàn |
| Nghề vùng Long An cũ | Phía nam tỉnh mới | Tây Ninh | Xem hồ sơ riêng | — |
Bánh tráng phơi sương và muối tôm đều là nghề ăn uống, và danh mục làng nghề ẩm thực có những bài đi sâu từng món. Ở hồ sơ tỉnh này, chúng được đặt cạnh nhau để thấy một vùng đất nắng gió đã sinh ra những nghề gì.
Nắng, sương và đất xám: vì sao Tây Ninh có những nghề này
Tây Ninh cũ là vùng chuyển tiếp giữa cao nguyên đất đỏ miền Đông và đồng bằng sông Cửu Long, đất xám bạc màu chiếm nhiều diện tích. Trên loại đất này, lúa không cho năng suất cao như miền Tây, nên người dân trồng khoai mì, mía, đậu phộng, cao su. Từ khoai mì sinh ra nghề lò mì; từ mía có thời từng có nhiều lò đường thủ công; từ gạo của những cánh đồng ven sông Vàm Cỏ Đông thì sinh ra nghề bánh tráng.
Khí hậu cũng làm nên nghề. Mùa khô ở đây dài và nắng gắt, rất hợp để phơi bánh, phơi bột, phơi ớt, phơi tôm. Nhưng điều ít ai để ý là đêm mùa khô ở vùng trũng ven sông lại nhiều sương, chính lớp sương ấy cho Trảng Bàng chiếc bánh tráng phơi sương. Nghề là kết quả của việc người ta quan sát trời đất rất kỹ, chứ không phải do ai đặt ra.
Tây Ninh còn là đường đi lại lâu đời giữa Sài Gòn và vùng biên, nên sản phẩm làng nghề đi theo con đường ấy: bánh tráng, muối tôm theo khách về thành phố, bột mì theo xe tải ra cảng. Nghề ở đây vì vậy từ sớm đã làm cho người ngoài, ít có kiểu nghề chỉ để dùng trong làng.
Bánh tráng phơi sương Trảng Bàng: công đoạn từ hạt gạo tới chiếc bánh mềm
Bánh tráng phơi sương là bánh tráng đã khô, được nướng phồng nhẹ rồi để ngoài trời đêm cho sương làm mềm, ăn cuốn không cần nhúng nước. Cái khó nằm ở chỗ sương đủ mà không ướt, mềm mà không rách. Ba bốn giờ sáng, khi cả xóm còn tối, những tấm vỉ tre đã xếp kín sân; người phụ nữ cầm đèn pin soi từng chiếc bánh, chạm nhẹ đầu ngón tay để biết bánh đã đủ dẻo hay chưa, rồi xếp chồng lại trước khi nắng lên. Các bước chính:
- Ngâm và xay gạo. Gạo được ngâm mềm, xay thành bột nước, pha theo tỷ lệ mỗi nhà một kiểu, có nhà thêm chút muối.
- Tráng bánh. Múc bột tráng mỏng trên tấm vải căng trên nồi nước sôi, đậy nắp vài giây cho chín, dùng cây gỗ dẹt lật bánh ra vỉ.
- Phơi nắng. Vỉ bánh đem phơi nắng tới khô cứng.
- Nướng. Bánh khô được hơ qua bếp than hoặc lửa rơm cho phồng nhẹ, mặt bánh nổi những đốm bọt nhỏ. Lửa mạnh quá là cháy, yếu quá thì bánh không đổi.
- Phơi sương. Bánh nướng xong được trải ra ngoài trời từ khuya tới gần sáng. Sương thấm vào làm bánh mềm dẻo, trắng đục.
- Xếp và gói. Bánh đủ mềm được xếp chồng, gói kín trước khi nắng lên để giữ độ ẩm.
Theo lời truyền ở Trảng Bàng, cách làm này ra đời khi người ta thấy bánh nướng để quên ngoài sân qua đêm lại mềm và ngon hơn. Dù câu chuyện đúng tới đâu, nghề vẫn phụ thuộc trời: mùa mưa ít sương, nhiều nhà phải dùng cách làm mềm khác, và người làm lâu năm nói bánh khi ấy không giống bánh phơi sương thật.
Muối tôm: nghề nhà nhà làm
Muối tôm Tây Ninh là thứ muối hạt trộn tôm khô xay, ớt, tỏi, có nơi thêm hành phi, màu cam đỏ, ăn với trái cây, bánh tráng. Nghề này bắt đầu từ bếp nhà rồi lan thành nghề của nhiều xóm, nhất là khi bánh tráng trộn, bánh tráng chấm muối thành món quà vặt khắp nơi.
Công đoạn nhìn đơn giản nhưng quyết định ở tay người rang: muối hạt rang khô cho hết ẩm, tôm khô rang thơm rồi xay hoặc giã, ớt và tỏi phơi hoặc sấy khô rồi xay. Tất cả được trộn và rang lại lần cuối trên chảo lửa nhỏ, đảo liên tục để không cháy. Rang thiếu thì muối mau ẩm, rang quá thì tôm khét, ớt đắng. Mỗi nhà có tỷ lệ riêng, không ai nói hết với ai. Đi ngang một xưởng nhỏ buổi trưa, có thể thấy người đàn ông đứng bên chảo gang lớn, cánh tay đảo đều chiếc xẻng gỗ, mồ hôi chảy dọc thái dương, còn người vợ ngồi cạnh, cứ vài phút lại bốc một nhúm muối lên nếm rồi gật đầu hoặc lắc đầu. Khâu nếm ấy không máy nào thay được, và trong nhiều nhà, chỉ một người được giao việc nếm.
Ngày nay nhiều nhà làm muối tôm thành xưởng nhỏ, có máy xay, máy rang và đóng gói. Mùi ớt rang trong xưởng rất cay, người làm phải đeo khẩu trang, và khách ghé xem cũng nên đứng ở chỗ thoáng.
Lò mì: nghề làm bột khoai mì vùng biên
Tây Ninh cũ là vùng trồng khoai mì lớn, và từ đó sinh ra nghề lò mì: làm tinh bột từ củ khoai mì tươi. Ngày trước là những lò nhỏ của gia đình, nằm cạnh ruộng mì; nay phần lớn là nhà máy, nhưng vẫn còn những lò quy mô nhỏ.
Củ khoai mì được rửa sạch đất, bóc vỏ, mài nhuyễn, rồi trộn nước, lọc qua vải hoặc lưới để tách xác. Nước bột được để lắng trong bể, tinh bột chìm xuống đáy thành lớp trắng đặc, nước trong phía trên được tháo đi. Bột ướt sau đó đem phơi trên sân xi măng hoặc sấy cho khô thành bột mì khô. Mùa thu hoạch khoai mì là lúc lò chạy cả ngày lẫn đêm, xe chở củ xếp hàng ở cổng.
Nước thải của lò mì có mùi chua đặc trưng, và chuyện xử lý nước thải là đề tài chung của nghề làm tinh bột ở mọi nơi. Các lò lớn nay phải có hệ thống xử lý; nhiều lò nhỏ không theo kịp đã đóng cửa hoặc gom về các cụm sản xuất.
Nghề xưa và nghề nay ở Tây Ninh cũ
Mỗi nghề của Tây Ninh cũ đều đã đổi khá nhiều trong vài chục năm, bảng dưới đặt hai thời cạnh nhau:
| Nghề | Ngày xưa | Ngày nay |
|---|---|---|
| Bánh tráng | Tráng bằng bếp củi, phơi vỉ tre, bán ở chợ quê và cho quán bánh canh, bánh tráng cuốn | Nhiều nhà dùng bếp tráng cải tiến, có lò sấy phụ; bánh đi khắp nơi, có loại đóng gói |
| Muối tôm | Làm trong bếp nhà, bán ở chợ | Xưởng nhỏ có máy xay, máy rang, đóng hũ; bán theo đường online và cho khách đi lễ |
| Lò mì | Lò gia đình mài tay, lắng trong lu, phơi trên nong | Nhà máy dây chuyền, lò nhỏ gom vào cụm; có yêu cầu xử lý nước thải |
| Lò đường thủ công | Ép mía bằng trục, nấu đường trong chảo lớn | Phần lớn đã thay bằng nhà máy đường, lò thủ công còn rất ít |
Điều giữ được qua các thời là cái tay của người làm. Một bánh tráng mỏng đều, một mẻ muối tôm rang vừa tới vẫn là thứ máy chưa thay được hẳn, và đó là lý do những nhà làm lâu năm vẫn có khách quen tìm đến tận nơi.
Hiểu lầm phổ biến và làng nghề hôm nay
Bánh tráng phơi sương là bánh tráng nhúng nước. Không phải. Bánh được làm mềm bằng sương đêm sau khi nướng, nên dai và thơm hơn, không bị nhão như bánh nhúng nước.
Bánh tráng Tây Ninh chỉ có ở Trảng Bàng. Trảng Bàng là nơi nổi tiếng nhất với bánh phơi sương, nhưng bánh tráng các loại được làm ở nhiều nơi trong tỉnh.
Muối tôm nào cũng là muối tôm Tây Ninh. Tên này nay được dùng rộng rãi; muối tôm làm ở Tây Ninh nổi tiếng nhờ tay rang và tỷ lệ của các nhà làm lâu năm.
Làng nghề Tây Ninh hôm nay. Nghề bánh tráng, muối tôm sống nhờ chợ khắp nơi và nhờ khách đi lễ hội, đi núi ghé mua; lò mì gắn với nhà máy. Thách thức chung là thời tiết thất thường làm khó việc phơi, và người trẻ ít theo nghề thức khuya dậy sớm.
Đến thăm cho phải phép. Đi xem phơi sương thì ra từ rất sớm, đứng ngoài sân phơi, không chạm vào bánh; ở bếp tráng và chỗ rang muối có lửa, nồi nước sôi, nên giữ trẻ em đứng xa.
Câu hỏi thường gặp
Bánh tráng phơi sương được làm như thế nào?
Bánh tráng sau khi tráng và phơi khô được nướng phồng nhẹ qua than hoặc lửa rơm, rồi trải ngoài trời từ khuya tới gần sáng cho sương làm mềm, sau đó xếp chồng gói kín trước khi nắng lên.
Vì sao bánh tráng phơi sương ít làm được vào mùa mưa?
Mùa mưa đêm ít sương và dễ có mưa bất chợt làm ướt bánh, nên nhiều nhà phải dùng cách làm mềm khác; người làm lâu năm cho rằng bánh khi ấy không đạt độ dẻo thơm như bánh phơi sương thật.
Tây Ninh sau sắp xếp năm 2025 gồm những đâu?
Tỉnh Tây Ninh mới gồm Tây Ninh cũ và Long An cũ, nên làng nghề của tỉnh nay có cả bánh tráng Trảng Bàng, muối tôm, lò mì lẫn các nghề vùng Long An cũ như nấu rượu Gò Đen.
Muối tôm Tây Ninh gồm những thành phần gì?
Muối tôm gồm muối hạt rang khô, tôm khô rang xay, ớt và tỏi khô xay, có nơi thêm hành phi; tất cả được trộn rồi rang lại trên lửa nhỏ, đảo liên tục để không cháy và giữ được lâu.
Lò mì làm ra sản phẩm gì?
Lò mì làm tinh bột từ củ khoai mì tươi qua các bước rửa, bóc vỏ, mài, lọc, để lắng rồi phơi hoặc sấy, cho ra bột mì ướt và bột mì khô dùng trong thực phẩm và công nghiệp.
Đi xem phơi bánh tráng phơi sương nên đến lúc nào?
Nên đến từ khoảng ba bốn giờ sáng, khi người làm đang trở bánh và thu bánh trước lúc nắng lên; đứng ngoài sân phơi, không chạm vào bánh và hỏi trước khi chụp người đang làm.