Nghề ở vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, gần như đều đi ra từ biển: đan và vá lưới, đóng sửa ghe gỗ, phơi khô cá, khô mực, làm nước mắm. Các làng chài Phước Hải, Long Hải, Phước Tỉnh, Bến Đá là nơi những nghề ấy còn thấy rõ nhất, và sợi dây nối cả vùng lại là tục thờ cá Ông với lễ Nghinh Ông mỗi năm.
Ở đây không có làng nghề theo kiểu "cả làng làm một món hàng" như ngoài Bắc. Một làng chài là cả một chuỗi nghề: đàn ông ra khơi, đàn bà vá lưới, phơi cá, buôn bán, người già làm nước mắm, thợ mộc sửa ghe ở bến. Hồ sơ này đi theo chuỗi ấy, từ bãi cát lên tới lăng Ông.
Tra nhanh: làng chài nào, nghề gì
Các làng dưới đây đều nằm trong vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Tên làng ghi theo cách gọi quen thuộc, không ghi tên phường, xã mới.
| Làng, bến | Nghề nổi bật | Nay thuộc | Sản phẩm, hoạt động | Mùa đông việc |
|---|---|---|---|---|
| Phước Hải | Phơi khô, làm nước mắm, đánh bắt gần bờ | TP Hồ Chí Minh | Khô cá, khô mực, nước mắm | Mùa khô, nắng tốt cho phơi |
| Long Hải | Đánh bắt, phơi khô, chợ cá sớm | TP Hồ Chí Minh | Cá tươi, khô các loại | Quanh năm, theo mùa cá |
| Phước Tỉnh | Đánh bắt xa bờ, sửa tàu, đan lưới | TP Hồ Chí Minh | Tàu đánh cá, lưới | Theo các chuyến biển |
| Bến Đá | Bến cá, vá lưới, chợ hải sản | TP Hồ Chí Minh (Vũng Tàu cũ) | Hải sản, lưới | Sáng sớm mỗi ngày |
| Thắng Tam | Lăng Ông, lễ Nghinh Ông | TP Hồ Chí Minh (Vũng Tàu cũ) | Lễ hội làng biển | Tháng 8 âm lịch |
Nước mắm Phước Hải nổi tiếng từ lâu và đã có trang chuyên về làng nước mắm viết kỹ, nên ở đây chỉ nhắc một dòng. Phần đáng nói hơn là những việc ít ai để ý: tấm lưới rách được vá ra sao, chiếc ghe gỗ được trét kín thế nào.
Đan và vá lưới: nghề của đôi tay trên bãi cát
Ngày xưa lưới đan bằng sợi gai, sợi bông nhuộm vỏ cây cho bền nước mặn; nay chủ yếu là sợi cước, sợi nylon. Lưới mới mua từ xưởng, nhưng vá lưới thì vẫn phải bằng tay, và đó là việc nuôi nhiều phụ nữ ở làng chài. Chiều xuống, tấm lưới dài mấy chục sải được trải dọc bãi, năm sáu người ngồi thành hàng trên ghế nhựa thấp, đầu đội nón, tay luồn con suốt thoăn thoắt; trẻ con chạy dọc mép lưới, ngoài kia ghe nằm nghiêng chờ nước lên. Một lượt vá lưới đi qua các bước:
- Trải và soi lưới. Lưới được trải phẳng, người vá đi dọc tìm chỗ rách, chỗ mắt lưới giãn, đánh dấu bằng một nút buộc.
- Cắt sửa mép rách. Chỗ rách nham nhở được cắt cho vuông vức theo hàng mắt lưới, để mảnh vá khớp vào được.
- Quấn suốt. Sợi được quấn vào con suốt (thoi đan bằng gỗ, tre hoặc nhựa), bề rộng khuôn đan chọn đúng cỡ mắt lưới cũ.
- Đan nối. Người vá dùng khuôn giữ cỡ mắt, luồn suốt, thắt nút dệt từng mắt, nối liền vào phần lưới lành. Nút phải chặt và đều, mắt to mắt nhỏ là cá lọt.
- Kiểm và cuộn. Kéo căng cả tấm để thử nút, rồi cuộn gọn chuyển lên ghe.
Một người vá thạo có thể ngồi từ trưa tới tối không nghỉ, ngón tay chai cứng ở chỗ sợi cứa. Tiền công vá lưới không cao nhưng đều, và với nhiều bà, nhiều chị, đó là cách giữ chân ở làng khi chồng con ra khơi cả tuần.
Sửa và đóng ghe gỗ ở các bến cửa sông
Ven các cửa sông, cửa biển vùng này từng có nhiều trại ghe, nơi thợ mộc đóng mới và sửa ghe, tàu gỗ cho ngư dân. Đóng thuyền gỗ là nghề có hồ sơ riêng ở danh mục những nghề mỹ nghệ ít gặp; ở đây chỉ nói phần gắn với làng chài miền Đông. Con ghe được dựng từ sống lưng (thanh gỗ dài nhất làm xương sống dưới đáy), rồi lắp cong, tức các thanh sườn uốn theo lườn ghe, sau đó ghép ván be hai bên.
Khâu ai đi qua trại ghe cũng nhận ra là xảm: trét kín khe giữa các tấm ván bằng xơ, chai và dầu rái, thứ nhựa lấy từ cây dầu rừng miền Đông. Mùi dầu rái hăng nồng là mùi của trại ghe, người làng nghe là biết chỗ nào đang sửa tàu. Ghe xong thì sơn, vẽ mắt ở mũi, theo quan niệm người biển là để ghe "thấy đường" giữa sóng gió.
Từ khi tàu vỏ sắt, vỏ composite thay dần tàu gỗ, số trại ghe thu hẹp mạnh. Thợ đóng tàu gỗ còn lại chủ yếu nhận sửa, thay ván, xảm lại cho những chiếc tàu cũ. Người thợ trẻ học nghề ít, vì việc nặng, phụ thuộc gỗ, mà gỗ lớn ngày càng khó tìm.
Sân phơi khô: nắng, gió và tay người
Ở Phước Hải, Long Hải, cá và mực đánh về được mổ, rửa, ướp muối nhẹ rồi trải lên những tấm vỉ lưới đặt cao khỏi mặt cát. Phơi khô là nghề của nắng gió: nắng gắt mà gió yếu thì khô ngoài ướt trong, gió mạnh mà mây nhiều thì lâu khô, dễ hỏng. Người phơi lâu năm nhìn trời buổi sáng là biết hôm nay phơi một nắng hay hai nắng.
Khô mực được lật nhiều lần trong ngày, có nhà dùng tay ép cho phẳng, để thân mực đều màu. Khô cá đù, cá chỉ vàng, cá dứa mỗi loại có cách xẻ riêng; cá xẻ bướm (xẻ dọc lưng, mở đôi như cánh bướm) thì phơi nhanh hơn cá để nguyên con. Buổi trưa, những dãy vỉ bạc trắng nắng, ruồi ít vì muối và gió biển, mùi tanh nồng quyện với mùi cát nóng.
Nghề phơi khô gắn với phụ nữ và người già. Khi có máy sấy và kho lạnh, nhiều cơ sở chuyển sang sấy để chủ động, nhưng khô phơi nắng vẫn được ưa chuộng. Bãi phơi nay nằm xen giữa nhà nghỉ, quán ăn, và chuyện mùi, chuyện chỗ phơi giữa làng chài với khách du lịch là câu chuyện chung của nhiều làng biển, không riêng nơi nào.
Một ngày ở làng chài: ai làm việc gì
Muốn hiểu nghề biển như một chuỗi, hãy nhìn một ngày bình thường ở làng chài vùng này. Giờ giấc dưới đây là nhịp chung khi ghe đi biển ngắn ngày, mỗi làng, mỗi mùa có xê dịch:
| Giờ | Việc | Ai làm |
|---|---|---|
| Khoảng 3 – 5 giờ sáng | Ghe đánh đêm cập bến, khiêng cá lên bờ, phân loại ngay trên cát | Ngư dân, bạn ghe, người khiêng thuê |
| 5 – 7 giờ | Chợ cá họp tại bến, mối lái mua sỉ, phần cá nhỏ chuyển sang làm khô, làm mắm | Phụ nữ, mối lái |
| 7 – 11 giờ | Mổ, rửa, ướp và trải cá, mực lên vỉ phơi | Phụ nữ, người già, thợ thuê theo ngày |
| Trưa | Lật khô, che phủ khi trời chuyển mưa; ngư dân ngủ bù | Người phơi |
| Chiều | Trải lưới vá, sửa ngư cụ, trại ghe xảm lại ván | Phụ nữ vá lưới, thợ mộc |
| Chiều tối | Thu khô, chất đá lạnh, dầu, lưới lên ghe cho chuyến đêm | Ngư dân, bạn ghe |
Nhìn vào nhịp ấy sẽ thấy đàn bà làng chài làm việc nhiều giờ hơn cả, chỉ là việc của họ diễn ra trên bờ nên ít được kể. Với ghe đi biển dài ngày, nhịp này giãn ra theo chuyến: cả làng chộn rộn khi tàu về, rồi lặng đi nhiều ngày khi tàu ra khơi. Những ngày biển động, gió mùa đông bắc thổi mạnh, ghe nằm bờ, cả làng chuyển sang sửa lưới, sửa ghe, và đó cũng là lúc trại ghe đông việc nhất.
Tục thờ cá Ông và lễ Nghinh Ông Thắng Tam
Với ngư dân từ miền Trung vào tới miền Tây, cá voi được kính gọi là cá Ông, coi là vị che chở người đi biển. Khi gặp cá Ông chết dạt vào bờ, làng tổ chức tang lễ, người phát hiện đầu tiên chịu tang như con trưởng, xương cốt được đưa vào lăng thờ. Ở Vũng Tàu cũ, lăng Ông Thắng Tam là nơi giữ nhiều bộ xương cá Ông và là trung tâm của lễ Nghinh Ông.
Lễ Nghinh Ông thường diễn ra vào giữa tháng 8 âm lịch. Phần lễ có rước Ông từ biển về lăng bằng đoàn ghe trang trí cờ, các nghi thức tế theo lệ làng; phần hội có hát bội, đua thuyền, các cuộc vui của làng biển. Ngư dân góp tiền, góp ghe, đi lễ như đi một việc làng.
Lễ này cho thấy cách làng chài nhìn nghề của mình: biển cho cá nhưng cũng lấy người, nên phải có chỗ dựa. Đây là tục thờ của cư dân biển, nên khi đi xem, giữ thái độ như khi dự một lễ làng: không leo lên ghe rước khi không được mời, không chen vào hàng tế, ăn mặc kín đáo khi vào lăng.
Làng biển hôm nay và một mục ngắn cho người đến thăm
Tàu lớn, đi xa. Ngư dân làng chài ngày nay đi tàu công suất lớn, chuyến biển dài ngày, lưới may sẵn bằng máy; nghề đan tay chuyển hẳn sang vá và sửa.
Du lịch lấn bãi. Bờ biển Long Hải, Phước Hải có nhiều khu nghỉ, bãi phơi lưới, phơi cá thu hẹp. Một số làng tự tổ chức lại chỗ phơi, chỗ đậu ghe để vừa làm nghề vừa đón khách.
Người trẻ lên bờ. Thanh niên làng chài nhiều người làm dịch vụ, khu công nghiệp. Nghề biển vẫn nuôi được người, nhưng nặng nhọc và nhiều rủi ro, nên cha mẹ cũng không ép con theo.
Nghề cũ thành nghề phụ. Vá lưới, phơi khô, sửa ghe ngày càng là việc của người lớn tuổi. Khi họ nghỉ, kinh nghiệm đọc trời, đọc gió đi theo. Một số làng mở lớp dạy bơi, dạy an toàn biển cho trẻ em, cũng là cách giữ đứa trẻ gắn với biển mà không bắt buộc phải theo nghề.
Đến thăm làng chài. Nên ra bến từ sáng sớm, đứng ở mép bến, không chắn lối người khiêng cá; hỏi trước khi chụp người đang vá lưới. Không bước lên lưới đang trải, không leo lên ghe đang sửa, giữ trẻ em xa mép nước và khu xảm có dầu, sơn.
Câu hỏi thường gặp
Bà Rịa – Vũng Tàu cũ nay thuộc tỉnh, thành nào?
Từ ngày 1/7/2025, Bà Rịa – Vũng Tàu cũ nhập vào TP Hồ Chí Minh, nên các làng chài Phước Hải, Long Hải, Phước Tỉnh, Bến Đá và lăng Ông Thắng Tam nay thuộc thành phố.
Lễ Nghinh Ông ở Thắng Tam diễn ra khi nào?
Lễ thường được tổ chức vào khoảng giữa tháng 8 âm lịch, gồm phần rước Ông từ biển về lăng bằng đoàn ghe và các nghi thức tế, kèm hội làng như hát bội, đua thuyền.
Vì sao ngư dân gọi cá voi là cá Ông?
Ngư dân ven biển từ miền Trung trở vào tin cá voi là vị che chở người đi biển, hay đưa ghe gặp nạn vào bờ, nên kính gọi là cá Ông, lập lăng thờ và làm tang lễ khi Ông dạt vào bờ.
Xảm ghe là gì?
Xảm là việc trét kín khe hở giữa các tấm ván ghe gỗ bằng xơ, chai và dầu rái để nước không ngấm vào; đây là khâu quan trọng khi đóng mới cũng như khi sửa ghe cũ.
Vá lưới có còn làm bằng tay không?
Lưới mới nay chủ yếu làm bằng máy, nhưng vá lưới rách vẫn hoàn toàn bằng tay với con suốt và khuôn giữ cỡ mắt, nên đây vẫn là nghề phổ biến của phụ nữ làng chài.
Đến xem làng chài nên đi lúc nào?
Sáng sớm là lúc ghe về, chợ cá họp và bãi đông người nhất; chiều muộn thì dễ gặp cảnh vá lưới trên bãi. Nên đứng gọn ở mép bến và hỏi trước khi chụp người đang làm.