Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, là nơi ba nghề thủ công miền Đông Nam Bộ đứng gần nhau nhất: sơn mài ở làng Tương Bình Hiệp, chạm khắc gỗ quanh Thủ Dầu Một và lò gốm ở Lái Thiêu, Chánh Nghĩa, Tân Phước Khánh. Cả ba đều có chung một điểm tựa: ngôi trường mỹ nghệ do người Pháp lập ở Thủ Dầu Một đầu thế kỷ XX, nơi đào tạo nhiều lớp thợ chạm, thợ sơn cho cả miền Nam.
Đất này người xưa gọi là đất Thủ. Dù khu công nghiệp đã phủ gần hết những vườn cây ngày trước, vẫn còn những xưởng sơn mài tối mát mùi sơn ta và những lò gốm cũ nằm khuất sau dãy nhà xưởng mới.
Đất Thủ và ngôi trường mỹ nghệ
Trước khi có trường, vùng Thủ Dầu Một đã có thợ mộc, thợ chạm phục vụ nhà cửa, đình chùa và đồ thờ của người Việt, người Hoa ven sông Sài Gòn. Gỗ quý theo sông từ miền rừng phía bắc chở xuống, nên nghề mộc ở đây có nguyên liệu tốt hơn nhiều nơi khác trong vùng. Người Hoa ở Lái Thiêu thì đã dựng lò gốm từ nhiều đời trước.
Đầu thế kỷ XX, chính quyền thuộc địa lập trường mỹ nghệ ở Thủ Dầu Một, dạy chạm gỗ, sơn mài, khảm, đúc. Trường đưa vào nghề cách vẽ mẫu, cách tính tỷ lệ, đồng thời đặt hàng cho các xưởng tư làm đồ xuất khẩu. Nhiều thợ học ở trường ra rồi về mở xưởng tại làng, kéo theo cả xóm làm theo. Sơn mài Tương Bình Hiệp và các xưởng chạm gỗ quanh thị xã cũ đều lớn lên trong nhịp đó.
Vì vậy, nghề ở đất Thủ mang hai lớp: lớp thợ làng truyền tay trong nhà và lớp kỹ thuật trường lớp. Người thợ già ở đây có thể kể cả hai: ông nội dạy cầm đục, còn thầy ở trường dạy vẽ phác trước khi chạm. Tục thờ tổ nghề mộc, nghề sơn vẫn được nhiều xưởng giữ bằng một bàn thờ nhỏ, cúng vào dịp đầu năm và ngày giỗ tổ mà mỗi nhà tự nhớ.
Sơn mài Tương Bình Hiệp: công đoạn làm một tấm tranh, một chiếc hộp
Làng sơn mài Tương Bình Hiệp nằm ven Thủ Dầu Một, theo lời truyền trong làng thì nghề có từ khoảng cuối thế kỷ XIX và phát mạnh khi trường mỹ nghệ ra đời. Sơn dùng là sơn ta, nhựa của cây sơn, để lâu ngả màu nâu cánh gián. Một sản phẩm sơn mài đi qua nhiều lớp, mỗi lớp đều phải chờ khô trong buồng ủ ẩm:
- Làm cốt. Cốt là tấm gỗ, hộp gỗ hoặc khay đã được bào phẳng, bả kín các mạch nối bằng hỗn hợp sơn trộn mùn, đất, vải mỏng để gỗ không co ngót làm nứt mặt.
- Bó vải, bả sơn lót. Phủ vải màn lên cốt, quét nhiều lớp sơn lót, mỗi lớp xong lại ủ cho khô rồi mài phẳng. Đây là phần ít người thấy nhưng quyết định món đồ có bền hay không.
- Vẽ và gắn chất liệu. Thợ phác hình, rồi đắp vỏ trứng (trứng vịt, trứng gà đập vụn), cẩn vỏ trai, rắc bạc, vàng lá theo từng mảng.
- Phủ sơn nhiều lớp. Sơn màu và sơn then (sơn đen) được phủ chồng lên, có khi tới cả chục lớp, mỗi lớp lại ủ khô.
- Mài. Thợ dùng đá mài, than, giấy nhám và nước mài dần các lớp sơn để hình lộ ra. Mài nông hay sâu ở đâu là con mắt nghề; mài lố tay là mất cả mảng vẽ.
- Đánh bóng. Lớp cuối được đánh bằng bột mịn và lòng bàn tay cho mặt sơn sâu, bóng như có nước bên dưới.
Một bức tranh lớn có thể mất nhiều tháng vì thời gian ủ khô, nhất là mùa khô khi độ ẩm thấp, sơn lâu khô. Trong một xưởng nhỏ, có lúc chỉ nghe tiếng nước nhỏ giọt và tiếng đá mài miết đều trên mặt tranh; người thợ cúi sát, thỉnh thoảng lau khô một góc rồi nghiêng tấm gỗ ra phía cửa sổ để nhìn lớp màu vừa hiện. Ngày nay nhiều xưởng dùng sơn công nghiệp cho hàng xuất khẩu số lượng lớn, sơn ta giữ cho tranh và đồ đặt riêng.
Chạm khắc gỗ quanh Thủ Dầu Một
Nghề chạm gỗ ở đất Thủ nổi tiếng với bộ ván, tủ thờ, bao lam (khung gỗ chạm lộng treo trước bàn thờ) và hoành phi câu đối cho nhà cổ Nam Bộ. Người thợ chạm làm theo trình tự: vẽ mẫu lên giấy, dán hoặc can mẫu lên gỗ, đục phá cho ra khối lớn, rồi chạm nổi, chạm lộng (khoét thủng để hình nổi hai mặt), cuối cùng là đánh giấy nhám và phủ dầu hoặc sơn.
Đề tài quen thuộc là tùng, cúc, trúc, mai, chim muông và các loại trái cây phương Nam như mãng cầu, đu đủ, xoài, điều mà thợ Bắc ít chạm. Đó là dấu vết dễ thấy của người thợ phương Nam đưa vườn nhà vào gỗ. Gỗ hay dùng là gõ đỏ, cẩm lai, căm xe, những loại gỗ cứng, thớ mịn, đục ăn sâu mà không vỡ; thợ giỏi chọn chiều thớ trước khi vẽ để cánh hoa mảnh không gãy khi khoét lộng.
Khi đồ nội thất làm bằng máy chiếm thị trường, nhiều xưởng chạm thủ công thu hẹp. Một phần thợ chuyển sang làm cho các nhà máy đồ gỗ xuất khẩu quanh vùng, giữ tay nghề ở khâu hoàn thiện, phần còn lại nhận trùng tu đình, nhà cổ, chạm đồ thờ theo đặt hàng. Chạm gỗ cũng là nghề thuộc nhóm làng mộc mà trang chuyên về làng mộc đã có bản đồ riêng; ở đây chỉ ghi phần gắn với đất Thủ.
Lò gốm Lái Thiêu, Chánh Nghĩa, Tân Phước Khánh: nghề xưa và nghề nay
Gốm đất Thủ là gốm của người Hoa và người Việt cùng làm, nổi tiếng với chén, tô, lu, khạp dùng hàng ngày. Phần địa lý vùng gốm Đông Nam Bộ đã có trang khác viết kỹ, nên đây chỉ đặt nghề xưa cạnh nghề nay:
| Khía cạnh | Ngày xưa | Ngày nay |
|---|---|---|
| Sản phẩm chính | Chén kiểu, tô vẽ con gà, lu, khạp, hũ, ấm | Chậu kiểng, gốm sân vườn, hàng xuất khẩu, một ít chén đĩa |
| Lò nung | Lò bao, lò ống (lò rồng) đốt củi, nằm theo sườn đất dốc | Lò gas, lò điện, chỉ vài lò củi được giữ lại |
| Trang trí | Vẽ tay men lam, hoa văn dân gian, con gà, cá chép | In, dán decal, men màu công nghiệp; vẽ tay cho hàng đặt |
| Vị trí | Sát sông, sát mỏ đất sét, giữa vườn cây | Nhiều lò dời ra xa khu dân cư, nằm lẫn khu công nghiệp |
| Người làm | Cả nhà, nhiều đời | Thợ thuê, chủ lò giữ khâu men và nung |
Chiếc tô vẽ con gà quen thuộc ở các quán phở, hủ tiếu miền Nam gắn với lò Lái Thiêu nhiều đời. Nay nhiều lò đã đóng hoặc chuyển ra xa, nhưng tên Lái Thiêu vẫn được người ta nhắc như một dòng gốm riêng.
Hiểu lầm hay gặp về nghề đất Thủ
Nghề ở Bình Dương cũ hay bị nhìn qua lăng kính hàng bán ở chợ, nên có vài hiểu lầm lặp đi lặp lại:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Sơn mài là vẽ màu lên gỗ rồi phủ bóng | Sơn mài là phủ nhiều lớp sơn rồi mài cho hình hiện lên từ bên dưới; công mài mới là phần làm nên tên nghề |
| Mọi đồ sơn mài đều dùng sơn ta | Hàng làm số lượng lớn thường dùng sơn công nghiệp cho nhanh khô; sơn ta tốn thời gian ủ nên dành cho tranh, đồ đặt riêng |
| Gốm Lái Thiêu chỉ có tô con gà | Lò Lái Thiêu làm đủ thứ đồ gia dụng: lu, khạp, hũ, ấm, bình, đồ thờ, và nay chủ yếu là gốm sân vườn |
| Chạm gỗ đất Thủ học theo thợ Bắc | Có giao lưu, nhưng thợ đất Thủ có đề tài riêng của vườn Nam Bộ và chịu ảnh hưởng kỹ thuật vẽ mẫu từ trường mỹ nghệ |
| Làng nghề đã mất hết vì khu công nghiệp | Số xưởng giảm nhiều nhưng nghề vẫn còn, dời chỗ, đổi sản phẩm và sống bằng đơn hàng đặt riêng |
Điều đáng nói là chính những người trong nghề cũng hay phân biệt rõ "hàng chợ" và "hàng làm". Một chiếc khay sơn mài mua ở chợ du lịch và một chiếc làm theo lối cũ trông giống nhau trong ảnh, nhưng cầm lên là thấy khác: hàng làm theo lối cũ nặng tay hơn, mặt sơn sâu, gõ nhẹ nghe chắc. Biết được khác biệt ấy là biết vì sao người thợ già vẫn chịu ngồi mài từng lớp, dù bên ngoài cổng làng là những nhà máy chạy ba ca. Họ không chống lại hàng nhanh, chỉ muốn giữ lại một phần việc làm theo đúng nhịp mà nghề đòi hỏi.
Làng nghề đất Thủ hôm nay
Khu công nghiệp ở ngay sát làng. Bình Dương cũ là một trong những nơi công nghiệp hoá nhanh nhất nước. Đất vườn nơi xưa phơi gỗ, trữ đất sét nay là nhà xưởng; thợ trẻ có việc lương đều ở nhà máy, ít người chịu ngồi mài sơn cả tháng.
Sơn mài sống nhờ mỹ thuật và quà tặng. Tranh sơn mài, hộp, bình được đặt làm quà tặng, đồ trang trí; một số xưởng hợp tác với hoạ sĩ. Người thợ giỏi vẫn có việc, nhưng số xưởng thu hẹp so với thời làm hàng xuất khẩu sang Đông Âu.
Gốm chuyển sang sân vườn. Chậu lớn, lu trang trí, gốm sân vườn bán trong và ngoài nước giúp nhiều lò sống được, đổi lại là khói lò và đất sét không còn hợp với khu dân cư đông đúc, nên lò dời đi.
Giữ nghề bằng dạy nghề. Trường mỹ nghệ ngày xưa nay vẫn có nơi tiếp nối việc dạy sơn mài, chạm khắc; một số xưởng nhận học trò, mở lớp ngắn cho người muốn biết nghề.
Một mục ngắn cho người đến thăm. Xưởng sơn mài có nhiều sơn ta, chất này có thể gây ngứa, nổi mẩn với người lần đầu tiếp xúc, nên chỉ nhìn, không chạm vào mặt tranh đang ủ. Ở lò gốm, đứng đúng chỗ chủ dặn, nhất là lúc mở lò.
Câu hỏi thường gặp
Bình Dương cũ nay thuộc tỉnh, thành nào?
Từ ngày 1/7/2025, Bình Dương cũ nhập vào TP Hồ Chí Minh, nên làng sơn mài Tương Bình Hiệp, các lò gốm Lái Thiêu và nghề chạm gỗ Thủ Dầu Một nay đều được tính là làng nghề của thành phố.
Sơn mài và sơn dầu khác nhau ở đâu?
Sơn mài dùng nhựa cây sơn phủ nhiều lớp rồi mài cho hình hiện ra từ bên dưới, còn sơn dầu vẽ trực tiếp lên bề mặt và không mài; sơn mài cần buồng ủ ẩm để khô và mất nhiều thời gian hơn.
Vì sao sơn ta cần ủ trong buồng ẩm mới khô?
Nhựa cây sơn đông cứng nhờ phản ứng với hơi nước trong không khí chứ không chỉ bay hơi như sơn thường, nên thợ phải ủ trong buồng kín giữ ẩm; trời quá hanh khô thì sơn khô rất chậm.
Tô vẽ con gà có phải là gốm Lái Thiêu không?
Kiểu tô vẽ con gà gắn chặt với các lò Lái Thiêu và vùng gốm đất Thủ, dù sau này nhiều nơi khác cũng làm theo; đồ cũ vẽ tay có nét bút mềm, màu men không đều như đồ in hàng loạt.
Trường mỹ nghệ Thủ Dầu Một có ảnh hưởng gì tới làng nghề?
Trường đưa vào cách vẽ mẫu, tính tỷ lệ và đặt hàng cho xưởng tư, nhiều học trò ra trường mở xưởng ở làng, nhờ đó sơn mài và chạm gỗ đất Thủ có lớp thợ vừa giỏi tay vừa có kỹ thuật bài bản.
Đến xưởng sơn mài cần chú ý điều gì về sức khoẻ?
Sơn ta tươi có thể gây ngứa, nổi mẩn ở người chưa quen, nên không chạm vào mặt sơn hay buồng ủ; người có da nhạy cảm và trẻ nhỏ chỉ nên đứng xem ở khoảng cách chủ xưởng chỉ.