Sài Gòn – Chợ Lớn từng có những xóm nghề thật sự, và nhiều cái đã tắt hẳn: dòng gốm Cây Mai thế kỷ XIX, những xóm lò gốm, lò siêu, lò lu ven kênh, xóm dệt chiếu, chợ vải đũi. Điều đáng biết nhất là chúng không biến mất sạch: thành phố vẫn giữ chúng trong tên đường, tên xóm như Lò Gốm, Lò Siêu, Lò Lu, Xóm Chiếu, Xóm Củi, Chợ Đũi, và trên mái những ngôi hội quán, đình chùa cũ.
Hồ sơ này đọc lại những cái tên ấy như đọc một bản danh mục nghề cũ. Có tên được giải thích khá chắc, có tên chỉ là cách hiểu dân gian; bài ghi rõ từng mức độ, vì tên đất là thứ rất dễ bị đoán bừa.
Tên đường, tên xóm và nghề mà chúng nhắc tới
Các tên dưới đây đều có thật ở TP Hồ Chí Minh hôm nay. Cột cuối cho biết cách giải thích ấy chắc tới đâu, để bạn đọc tên đất với đúng mức tin cậy.
| Tên | Vùng (theo tên quận cũ) | Nghề được nhắc | Cách giải thích | Độ chắc |
|---|---|---|---|---|
| Lò Gốm | Khu Chợ Lớn (quận 6, quận 8 cũ) | Nung gốm | Khu vực từng có nhiều lò gốm ven kênh | Khá chắc |
| Lò Siêu | Khu Chợ Lớn (quận 11 cũ) | Làm siêu đất | Siêu là ấm đất nhỏ dùng sắc thuốc, nấu nước; nơi đây có lò nung siêu | Cách hiểu phổ biến |
| Lò Lu | Quận 9 cũ | Nung lu, khạp | Từng có lò làm lu chứa nước | Cách hiểu phổ biến |
| Xóm Chiếu | Quận 4 cũ | Dệt, bán chiếu | Nơi một nhóm cư dân dệt chiếu, bán chiếu ven sông | Cách hiểu dân gian, nhiều dị bản |
| Xóm Củi | Quận 8 cũ | Buôn củi | Bến tập kết củi theo ghe về, cung cấp cho lò gốm, lò nấu | Cách hiểu phổ biến |
| Chợ Đũi | Khu trung tâm cũ | Buôn vải đũi | Chợ bán vải đũi, một loại vải thô từ tơ tằm | Cách hiểu dân gian |
Tên đất là ký ức của số đông, nên luôn có nhiều cách hiểu. Bảng này không thay cho nghiên cứu địa danh học, chỉ là điểm khởi đầu để bạn đọc tên đường quen thuộc bằng con mắt khác.
Gốm Cây Mai: dòng gốm Sài Gòn thế kỷ XIX
Gốm Cây Mai là tên các nhà nghiên cứu và giới sưu tầm dùng cho gốm làm ở vùng Chợ Lớn xưa, quanh gò Cây Mai, chủ yếu vào thế kỷ XIX. Thợ phần đông là người Hoa, làm đủ thứ: lu, chậu, bình, và nổi bật nhất là tượng gốm, đồ trang trí mái cho đình, chùa, hội quán. Men thường gặp là xanh lục, xanh lam, vàng, nâu, men chảy mềm, màu trầm. Một tượng gốm trang trí ngày ấy theo cách làm thủ công thường qua các bước:
- Luyện đất. Đất sét ven kênh được ngâm, lọc, nhồi kỹ cho dẻo và hết bọt khí, để tượng không nứt khi nung.
- Nặn và ghép. Thợ nặn tay hoặc in khuôn từng phần: thân rồng, vảy cá, đầu người, rồi ghép lại bằng đất loãng.
- Khắc chi tiết. Dùng que tre, que sắt khắc vảy, nếp áo, râu tóc khi đất còn se.
- Phơi trong bóng râm. Tượng được để khô từ từ, tránh nắng gắt làm nứt.
- Tráng men, nung. Men màu được tô từng mảng, rồi nung trong lò củi. Lửa không đều thì men loang, có khi chính chỗ loang ấy lại thành nét đẹp riêng.
Đứng dưới mái một hội quán cũ ở Chợ Lớn vào ngày trời âm u, ngước lên sẽ thấy những con rồng, con cá chép, những nhóm người nhỏ xíu đứng trên bờ nóc, men xanh đã bạc đi vì mưa nắng hàng trăm năm, chỗ sứt mẻ lộ ra lớp đất nâu đỏ. Không phải mọi tượng gốm trên mái Chợ Lớn đều do lò Cây Mai làm, nhiều thứ được chở từ phương Bắc sang; phân biệt chúng là việc của nhà nghiên cứu. Nhưng nhìn lên những mái ấy là cách gần nhất để thấy nghề gốm Sài Gòn xưa đã từng làm gì.
Người thợ xưa sống thế nào bên lò
Không có ghi chép chi tiết về đời sống thợ gốm Sài Gòn xưa, nhưng có thể hình dung qua những gì còn lại ở Lái Thiêu, Biên Hoà, nơi nghề được nối tiếp. Một lò gốm là một cộng đồng nhỏ: chủ lò, thợ đất, thợ nặn, thợ men, thợ đốt lò, người chở củi, người bốc hàng.
Thợ đốt lò là người được nể nhất, vì một đêm canh lửa sai là cả mẻ hàng hỏng. Họ nhìn màu lửa qua lỗ nhòm, nghe tiếng củi nổ để biết nhiệt, và quyết định lúc nào thêm củi, lúc nào bịt cửa lò. Kinh nghiệm ấy truyền miệng, từ thầy sang trò, không ghi giấy.
Người Hoa ở Chợ Lớn tổ chức nghề theo bang hội, theo nhóm đồng hương, có hội quán làm nơi gặp gỡ, giữ lệ nghề, giúp nhau khi khó. Tục thờ tổ nghề gốm có ở nhiều lò, cúng vào ngày đốt lò, ngày ra lò. Khi lò dời đi, những lệ ấy cũng theo thợ về nơi mới, và theo lời người trong nghề, một số lò ở Lái Thiêu, Biên Hoà vẫn giữ lệ cúng trước khi nhóm lửa.
Vì sao các lò gốm rời Chợ Lớn
Lò gốm cần ba thứ: đất sét, củi và đường thuỷ để chở hàng. Chợ Lớn thế kỷ XIX có cả ba, với kênh rạch chằng chịt nối về miền Tây và miền Đông. Nhưng khi phố xá đông lên, cả ba thứ ấy cùng mất dần.
Đất sét quanh vùng cạn đi, đất trở nên quý để dựng nhà, khói lò củi làm phiền khu dân cư mới, và đường bộ dần thay đường thuỷ. Từ cuối thế kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX, theo cách nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận, thợ gốm dần chuyển lên những vùng còn đất, còn củi và sông như Lái Thiêu, Biên Hoà. Một phần kỹ thuật, kiểu dáng của gốm Sài Gòn xưa vì thế tiếp tục sống trong các lò ấy.
Câu chuyện này lặp lại nhiều lần trong lịch sử thành phố: nghề nào cần đất rộng, lửa lớn, nước thải nhiều thì sớm muộn bị đẩy ra rìa. Hôm nay, các lò gốm, xưởng nhuộm, xưởng đúc ở Lái Thiêu, Biên Hoà cũng đang tiếp tục dời ra xa hơn. Đọc tên Lò Gốm giữa phố đông, có thể thấy trước số phận của những làng nghề đang nằm sát khu đô thị mới hôm nay.
Xóm Chiếu, Chợ Đũi và những nghề vải chiếu ven sông
Xóm Chiếu nằm bên kia kênh Bến Nghé, ở vùng quận 4 cũ. Cách giải thích phổ biến là nơi đây từng có một nhóm cư dân sống bằng nghề dệt chiếu, bán chiếu, chiếu được chở bằng ghe theo sông vào bán cho dân thành phố. Có dị bản cho rằng người dệt chiếu ở đây từ miền Trung vào, có dị bản nói khác; chuyện ai lập xóm thì không có tài liệu chắc.
Chợ Đũi được hiểu là chợ buôn vải đũi, thứ vải dệt từ tơ thô, mặt sần, mặc mát, được ưa chuộng ở xứ nóng. Thời Sài Gòn xưa, các chợ chuyên một mặt hàng khá phổ biến, và tên chợ thường đi theo món hàng chính. Khi mặt hàng đổi, cái tên vẫn ở lại.
Hai cái tên này nhắc rằng Sài Gòn không chỉ là nơi làm ra hàng mà còn là chợ đầu mối của cả miền Nam, nơi hàng từ các làng nghề xa đổ về. Nhiều "xóm nghề" trong tên đất thật ra là xóm buôn của một món hàng làng nghề, và ranh giới giữa làm và buôn ở đây vốn rất mờ. Người dệt chiếu có khi tự chở chiếu đi bán, người buôn vải có khi tự mắc khung dệt thêm.
Đọc tên đất cho cẩn thận: hiểu lầm và điều đúng
Tên đất có nghề rất dễ bị suy diễn quá đà. Vài điều nên giữ khi tìm hiểu:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Tên đường có chữ Lò nghĩa là lò ấy còn hoạt động | Hầu hết các lò đã tắt từ rất lâu; tên chỉ còn là ký ức của nơi từng có lò |
| Mọi tượng gốm trên mái hội quán Chợ Lớn là gốm Cây Mai | Nhiều tượng được đặt làm hoặc mua từ nơi khác; phân biệt cần người có chuyên môn |
| Xóm Chiếu là làng chiếu lâu đời như các làng chiếu ngoài Bắc | Không có bằng chứng cho thấy đây là làng nghề quy mô như vậy; cách giải thích chủ yếu là dân gian |
| Nghề đã mất thì không còn dấu vết | Dấu vết nằm ở tên đất, ở mái công trình cũ, ở các lò đã dời lên Lái Thiêu, Biên Hoà |
| Có thể tự đặt nghĩa cho tên đất theo mặt chữ | Nhiều tên đã bị đọc chệch qua thời gian; nên đối chiếu các nguồn khảo cứu địa danh trước khi kết luận |
Giữ sự cẩn thận này cũng là tôn trọng những người thợ xưa. Họ không để lại gia phả hay sổ sách, chỉ để lại một cái tên; đoán sai cái tên ấy là xoá thêm một lần nữa dấu vết của họ.
Đi tìm dấu vết các làng nghề đã mất
Muốn thấy gốm Sài Gòn xưa tận mắt, nơi tốt nhất là các bảo tàng lịch sử, mỹ thuật của thành phố, nơi trưng bày gốm Cây Mai, gốm Lái Thiêu, gốm Biên Hoà cạnh nhau. Nhìn ba dòng gốm trong cùng một phòng giúp hiểu rõ hơn đường đi của nghề.
Đi bộ trong khu Chợ Lớn, ngước nhìn mái các hội quán, đình chùa cũ, sẽ thấy tượng gốm trên bờ nóc, bờ dải. Những công trình này đang là nơi sinh hoạt của cộng đồng, nên khi vào hãy ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, không leo trèo để chụp mái, không chạm vào hiện vật.
Còn những con đường Lò Gốm, Lò Siêu, Lò Lu, Xóm Chiếu, Xóm Củi thì cứ đi qua như đi qua một trang sách. Không còn lò nào để xem, nhưng cái tên đủ để nhắc rằng thành phố này từng có tiếng búa đập đất, mùi khói lò, những ghe củi cập bến, và những người thợ mà tên tuổi không ai còn nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Cây Mai là gì?
Gốm Cây Mai là tên gọi dòng gốm làm ở vùng Chợ Lớn xưa, quanh gò Cây Mai, chủ yếu vào thế kỷ XIX, do thợ phần đông người Hoa làm; nổi bật với tượng gốm trang trí mái và các men xanh lục, xanh lam, vàng, nâu.
Tên đường Lò Siêu có nghĩa là gì?
Theo cách hiểu phổ biến, siêu là loại ấm đất nhỏ dùng sắc thuốc, nấu nước, và nơi mang tên Lò Siêu từng có lò nung loại ấm này; đây là cách giải thích dân gian được nhiều người chấp nhận.
Vì sao các lò gốm Sài Gòn xưa không còn?
Khi phố xá đông lên, đất sét cạn dần, đất trở nên quý, khói lò làm phiền dân cư và đường thuỷ bớt quan trọng, nên thợ gốm dời lên những vùng còn đất, củi và sông như Lái Thiêu, Biên Hoà.
Xóm Chiếu ở Sài Gòn có phải là làng dệt chiếu không?
Cách giải thích phổ biến cho rằng nơi đây từng có cư dân dệt và bán chiếu, nhưng không có tài liệu chắc chắn cho thấy đây là làng nghề quy mô lớn; nhiều chi tiết chỉ là dị bản dân gian.
Muốn xem gốm Sài Gòn xưa thì đi đâu?
Có thể xem trong các bảo tàng lịch sử, mỹ thuật của thành phố, nơi gốm Cây Mai, Lái Thiêu, Biên Hoà được trưng bày cạnh nhau, và ngắm tượng gốm trên mái các hội quán, đình chùa cũ ở Chợ Lớn.
Có nên tự suy nghĩa tên đất theo mặt chữ không?
Không nên, vì nhiều tên đất đã bị đọc chệch hoặc có nhiều dị bản qua thời gian; tốt nhất là đối chiếu các nguồn khảo cứu địa danh và ghi rõ đâu là cách hiểu dân gian.