Làng nghề Huế có một nét không nơi nào giống: rất nhiều nghề sinh ra để phục vụ việc cúng lễ của một kinh đô và của những gia đình giữ nếp thờ phụng kỹ. Làng Thủy Xuân se hương, làng Thanh Tiên làm hoa giấy, làng Sình in tranh thờ; đó là những làng mà sản phẩm vốn dành để dâng lên bàn thờ rồi đốt đi, nên nghề phải làm mới mỗi năm, mỗi mùa. Lên vùng A Lưới cũ ở phía tây là nghề dệt Zèng của người Tà Ôi, tấm vải có cườm trắng dệt thẳng vào sợi.
Quanh kinh thành còn những làng thợ đã có hồ sơ riêng ở nơi khác: đúc đồng phường Đúc, kim hoàn Kế Môn, gốm Phước Tích, mây tre Bao La, nón lá Huế. Huế nay là thành phố trực thuộc Trung ương, các làng nói trong bài đều thuộc thành phố Huế. Hồ sơ này đi qua bốn làng nghề cúng lễ và vùng cao ấy: nghề từ đâu theo lời truyền, làm thế nào, và làng sống với nghề ra sao khi khách du lịch đến nhiều hơn người mua đồ thờ.
Năm kiểu làng nghề quanh Huế
Nếu xếp theo lý do ra đời, làng nghề Huế chia được thành mấy nhóm khá rõ, giúp bạn hiểu vì sao một thành phố không quá lớn lại có nhiều làng nghề như thế:
- Làng thợ phục vụ triều đình: đúc đồng, kim hoàn, thêu, mộc chạm, làm ngói men; thợ giỏi được gọi vào kinh, sau năm 1945 tản về làm cho dân.
- Làng nghề cúng lễ: hương, hoa giấy, tranh thờ, đồ mã; sống nhờ nếp thờ cúng dày đặc của người Huế, từ giỗ chạp tới lễ Tết, rằm, mồng một.
- Làng nghề nông thôn: đan mây tre, chằm nón, dệt chiếu, làm bánh; nghề phụ của những làng ven sông Hương, ven phá Tam Giang.
- Nghề vùng cao: dệt Zèng, đan gùi của người Tà Ôi, Cơ Tu, Pa Kô ở vùng A Lưới cũ và miền núi phía tây.
- Nghề bếp: bún Vân Cù, mè xửng, các loại bánh Huế; thuộc nhóm làng nghề ẩm thực.
Ba nhóm đầu đan xen nhau: một làng có thể vừa làm hoa giấy cho dân vừa từng làm đồ trang trí cho cung đình. Ranh giới chỉ để bạn dễ hình dung, không phải cách chia chính thức nào.
Điều nên nhớ là nhiều nghề cúng lễ ở Huế làm theo mùa: tháng Chạp là mùa cao điểm của hương, hoa giấy, tranh thờ; các tháng giữa năm làng thưa việc hơn.
Thủy Xuân: làng hương bên những con dốc lăng tẩm
Thủy Xuân nằm phía nam kinh thành, trên vùng đồi có nhiều lăng tẩm vua Nguyễn. Nghề làm hương ở đây có từ lâu, theo lời người làng, để cung cấp hương cho việc thờ cúng ở kinh đô và trong dân. Hương Huế có mùi trầm, quế, hồi, nhiều nhà giữ công thức pha bột riêng.
Ngày nay người ta biết Thủy Xuân nhiều nhất qua những bó chân hương nhuộm đỏ, vàng, tím xoè ra như bông hoa, xếp thành từng dãy dọc đường. Đó vừa là công đoạn phơi chân hương sau khi nhuộm, vừa đã trở thành một cảnh trí để khách dừng chân. Phía sau những dãy hương màu là việc chính của nghề: chẻ tre làm tăm, nhuộm chân, se bột, phơi khô, đóng bó.
Trong một gian nhà mở cửa ra đường, người phụ nữ ngồi trước mẹt bột nâu sẫm, tay trái cầm nắm tăm, tay phải lăn từng que trên tấm ván cho bột bám đều. Que nào xong được đặt sang bên, xếp nghiêng thành hình nan quạt. Mùi trầm quế hắt ra tận ngõ.
Nghề làm hương là một nghề mỹ nghệ có bài chuyên sâu riêng; ở đây chỉ nhấn một điều: Thủy Xuân là ví dụ rõ về làng nghề cúng lễ đổi mình để sống cùng du lịch, giữ được nghề nhưng cũng phải chọn giữa làm hương thật và bày hương cho đẹp.
Thanh Tiên: một bông sen giấy qua những tay nào
Làng Thanh Tiên ở phía đông thành phố, gần ngã ba sông nơi có làng Sình, nổi tiếng với hoa giấy thờ. Xưa người Huế mua hoa giấy Thanh Tiên đặt lên bàn thờ dịp Tết, hết Tết thì hoá đi; sau một thời gian nghề gần như lặng, hoa sen giấy làm theo lối mới đã đưa tên làng đi xa. Các bước làm một bông sen giấy:
- Chẻ tre làm cành. Tre già chẻ nhỏ, vót tròn làm cuống, làm khung đỡ đài hoa.
- Nhuộm giấy. Giấy được nhuộm bằng phẩm màu, phơi khô; người làng pha màu theo kinh nghiệm để có hồng nhạt, hồng đậm, vàng, xanh.
- Cắt cánh. Xếp nhiều lớp giấy, cắt theo khuôn thành cánh hoa, lá, đài.
- Tạo dáng cánh. Vò, uốn, se đầu cánh bằng tay để cánh cong và có gân như cánh sen thật; đây là công đoạn khó và cần tay quen.
- Ghép hoa. Buộc hoặc dán cánh quanh đài theo từng lớp, gắn lá, gắn cuống tre.
- Phơi và đóng gói. Hoa được phơi cho keo khô, xếp vào mẹt hoặc hộp.
Hoa giấy xưa của Thanh Tiên có nhiều loại cánh rời, cắm thành chùm nhiều màu rực rỡ; sen giấy là sản phẩm được làm nhiều trong những năm gần đây, cho cả bàn thờ lẫn trang trí. Mùa bận nhất vẫn là những tháng cuối năm.
Làng Sình: tranh thờ in ván, tô tay, rồi hoá đi
Làng Sình, tên chữ là Lại Ân, nằm bên bờ sông Hương phía hạ lưu. Tranh làng Sình là tranh thờ: in nét đen từ ván khắc gỗ lên giấy, rồi tô màu bằng tay, nét cọ nhanh và phóng khoáng. Đề tài là các vị thần trong nhà, ông Táo, con giống, đồ dùng, người nữ, những hình vẽ để dâng cúng trong lễ Tết, lễ cầu an, lễ cúng đất. Cúng xong tranh được hoá đi, vì thế nghề phải in mới mỗi năm và người Huế xưa nhà nào cũng cần.
Khác với một số dòng tranh dân gian in nhiều ván màu, tranh làng Sình chỉ in một ván nét, màu tô sau bằng tay nên mỗi bức có độ lệch riêng, không bức nào giống hệt bức nào. Màu xưa lấy từ vật liệu tự nhiên, sau dùng thêm phẩm màu. Có thời nghề gần như thất truyền khi nếp cúng tranh thưa đi; việc khôi phục nhờ công sức của nghệ nhân trong làng và các nhà nghiên cứu.
Làng Sình còn nổi tiếng với hội vật làng Sình vào đầu tháng Giêng, một lễ hội làng có từ lâu, thu hút trai tráng nhiều nơi đến thi tài. Tranh và vật là hai mặt của một làng ven sông giữ nếp xưa.
Zèng A Lưới: tấm vải có cườm của người Tà Ôi
Ở vùng A Lưới cũ, nay thuộc thành phố Huế, phụ nữ Tà Ôi dệt Zèng trên khung căng lưng: người dệt ngồi trên sàn, chân duỗi tì vào thanh gỗ, dây vòng qua lưng giữ sợi căng. Điều làm Zèng khác những loại vải dệt khác là hạt cườm được xâu sẵn vào sợi và dệt thẳng vào thân vải, tạo những hàng hoa văn trắng nổi trên nền đen hay chàm sẫm.
Hoa văn Zèng là hình học, hình người, hình cây, con vật; mỗi mẫu có tên gọi và có lúc dùng riêng. Zèng dùng làm váy, áo, khố, tấm choàng, và có mặt trong các dịp cưới hỏi, lễ của làng, có khi được dùng như lễ vật quý. Ngày nay các nhóm dệt ở A Lưới làm thêm khăn, túi, vải may áo dài cho người ở xa, nhờ đó nhiều phụ nữ trẻ quay lại khung dệt.
Khi đến xem, bạn hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ngồi vào khung dệt, và nếu được giải thích hoa văn, hãy nhớ đó là một phần văn hoá của cộng đồng, không phải chỉ là mẫu trang trí.
Nếp nghề cúng lễ: làm để rồi hoá đi
Có một điều người ngoài ít nghĩ tới: phần lớn sản phẩm của hương Thủy Xuân, hoa giấy Thanh Tiên hay tranh làng Sình sinh ra để tồn tại rất ngắn. Hương cháy hết trong một buổi, tranh và hoa được hoá sau lễ. Nghề vì thế không tích luỹ được đồ cổ, không có món nào để đời; cái được giữ lại là tay nghề và nếp làm, truyền từ người này sang người khác qua từng mùa Tết.
Chính vì làm để hoá đi, những nghề này rất nhạy với đổi thay trong nếp sống. Khi một thế hệ người Huế bớt cúng tranh, bớt cắm hoa giấy, làng nghề lập tức thưa việc. Có giai đoạn tranh làng Sình chỉ còn vài nhà in, hoa giấy Thanh Tiên gần như không ai đặt. Sự trở lại của hai nghề này gần đây đến từ hai phía: người Huế muốn giữ nếp cũ cho con cháu, và người ở xa tìm đến vì thấy ở đó một vẻ đẹp mộc mạc khác hẳn đồ in công nghiệp.
Nhiều làng vẫn giữ tục thờ tổ nghề và làm lễ vào dịp đầu năm hoặc ngày giỗ tổ theo lệ làng, lúc mọi nhà làm nghề cùng góp lễ. Tên tổ và ngày giỗ ở từng làng, như ở mọi nơi, nên hỏi chính người làng.
Những làng thợ quanh kinh thành đã có hồ sơ riêng
Các làng dưới đây là phần không thể thiếu trên bản đồ nghề Huế, nhưng đã có bài chuyên sâu ở nơi khác, nên ở đây chỉ ghi một dòng để định vị:
| Làng | Nghề | Một dòng ghi nhớ |
|---|---|---|
| Phường Đúc | Đúc đồng | Gắn với các món đồ đồng lớn của kinh đô; nay đúc chuông, tượng, đồ thờ |
| Kế Môn | Kim hoàn | Làng thợ bạc, thợ vàng ở vùng Phong Điền cũ, thợ toả đi nhiều nơi |
| Phước Tích | Gốm | Làng gốm cổ bên sông Ô Lâu, nhà rường còn nhiều |
| Bao La | Mây tre đan | Đan rổ, rá, đồ gia dụng và hàng trang trí |
| Các làng nón quanh Huế | Chằm nón | Nón lá mỏng, có nón bài thơ lồng hình vào lớp lá |
| Vân Cù | Làm bún | Làng bún có tiếng lâu đời, thuộc nhóm nghề ẩm thực |
Huế hôm nay vừa giữ nghề vừa đưa nghề vào du lịch: các kỳ Festival nghề truyền thống Huế là dịp nhiều làng mang sản phẩm và cách làm ra trình diễn. Điều người làng tự hỏi là làm sao để khách đến không biến nghề thành sân khấu, mà vẫn còn những người làm hương thật, in tranh thật cho bàn thờ.
Nếu ghé, bạn đi giờ làm việc, chào và hỏi trước khi chụp ảnh, không chạm vào tranh hay hoa đang phơi, và nhớ rằng sản phẩm ở đây phần nhiều là đồ dùng trong việc thờ cúng của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Huế có những làng nghề truyền thống nào?
Huế có làng hương Thủy Xuân, làng hoa giấy Thanh Tiên, làng tranh Sình, nghề dệt Zèng của người Tà Ôi ở vùng A Lưới cũ, cùng các làng thợ như phường Đúc, Kế Môn, Phước Tích, Bao La, các làng nón và làng bún Vân Cù.
Tranh làng Sình khác tranh Đông Hồ thế nào?
Tranh làng Sình là tranh thờ, in một ván nét đen rồi tô màu bằng tay, cúng xong thì hoá đi. Tranh Đông Hồ in nhiều ván màu chồng lên nhau và chủ yếu để treo chơi dịp Tết. Vì tô tay, mỗi bức tranh Sình có nét riêng.
Hoa giấy Thanh Tiên dùng để làm gì?
Xưa hoa giấy Thanh Tiên được đặt trên bàn thờ của người Huế trong dịp Tết rồi hoá đi khi hết Tết. Ngày nay ngoài dùng cho bàn thờ, sen giấy của làng còn được làm để trang trí nhà cửa, quán xá và làm quà.
Dệt Zèng có gì đặc biệt?
Zèng là vải của người Tà Ôi ở vùng A Lưới cũ, dệt trên khung căng lưng, hạt cườm được xâu vào sợi và dệt thẳng vào thân vải tạo hoa văn trắng nổi. Zèng dùng làm trang phục, có mặt trong cưới hỏi và các dịp lễ của làng.
Các làng nghề Huế sau sắp xếp năm 2025 thuộc đâu?
Huế đã là thành phố trực thuộc Trung ương, nên các làng nghề nói trên đều thuộc thành phố Huế. Khi đọc tài liệu cũ bạn sẽ gặp tên các huyện, thị xã cũ như Phú Vang hay A Lưới, chỉ nên coi đó là tên để định vị.
Tháng nào các làng nghề cúng lễ ở Huế bận nhất?
Những tháng cuối năm âm lịch, nhất là tháng Chạp, là mùa cao điểm của hương, hoa giấy và tranh thờ, vì người Huế chuẩn bị cho lễ Tết. Giữa năm các làng thưa việc hơn, có hộ chuyển sang làm hàng cho khách du lịch.