Sơn mài là nghề dùng nhựa cây sơn ta phủ lên tấm gỗ thành nhiều lớp, mỗi lớp để khô rồi mài, cho tới khi mặt sơn sâu và bóng như mặt nước. Điều kỳ lạ nhất của nghề nằm ngay ở chất liệu: sơn ta không khô nhờ nắng gió như sơn công nghiệp, mà khô trong hơi ẩm, nên xưởng sơn nào cũng có buồng ủ hoặc tủ ủ ẩm. Nhựa sơn tốt được lấy từ những đồi cây sơn ở Phú Thọ; hai làng làm sơn mài được nhắc nhiều là Hạ Thái ở vùng Thường Tín cũ, nay thuộc Hà Nội, và Tương Bình Hiệp ở vùng Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh.
Hồ sơ này không bàn chuyện xem tranh, mà đi theo nghề: từ giọt nhựa trên thân cây, qua chậu đánh sơn, qua từng lớp lót trên tấm vóc, tới người thợ ngồi mài bên chậu nước. Kèm theo là lời truyền về tổ nghề sơn, đời sống của làng hôm nay và những điều cần biết về chuyện sơn ăn da.
Từ đồi cây sơn tới chậu sơn chín
Cây sơn ta là loài cây thân gỗ nhỏ, trồng nhiều ở vùng đồi Phú Thọ. Người lấy nhựa rạch vào vỏ cây những đường chéo, nhựa trắng đục rỉ ra, gặp không khí chuyển dần sang nâu rồi đen. Nhựa được hứng lại, gom vào thùng. Mỗi lần cạo chỉ được một ít, nên một thùng nhựa là công của nhiều buổi sáng sớm, lúc trời mát nhựa chảy tốt nhất.
Nhựa tươi để yên sẽ lắng thành nhiều lớp. Lớp trên mịn, trong, được quý nhất và gọi là sơn mặt; các lớp dưới đặc hơn, lẫn tạp, dùng cho những khâu lót, gắn. Người thợ sơn lành nghề nhìn màu, ngửi mùi, chấm ngón tay thử độ dẻo là biết nhựa của vùng nào, lấy vào mùa nào.
Để thành sơn dùng được, nhựa phải qua khâu đánh sơn: khuấy liên tục trong chậu nhiều giờ liền cho nước bay bớt, nhựa chín và mịn. Tuỳ cách pha và cách đánh mà ra hai thứ sơn chính của nghề: sơn then đen sâu, và sơn cánh gián màu nâu trong như cánh con gián, dùng phủ lên trên để các lớp màu bên dưới ánh lên. Công thức pha từng nhà giữ riêng, ít khi nói hết với người ngoài.
Các lớp của một tấm vóc sơn mài
Tấm nền để làm sơn mài gọi là vóc. Một tấm vóc tốt phải qua nhiều lớp, mỗi lớp đều phải ủ khô rồi mài trước khi lên lớp sau. Bảng dưới tóm tắt đường đi chung; mỗi xưởng có thể thêm bớt.
| Công đoạn | Làm gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Chọn và ghép gỗ | Ghép ván gỗ đã phơi kỹ, ít co ngót, bào phẳng | Gỗ còn ẩm thì về sau cong vênh, nứt mặt sơn |
| Bó hom | Phết sơn sống trộn đất mịn vào mạch ghép, dán vải mỏng phủ lên | Giữ các mạch ghép không bung, tạo lớp đệm cho sơn bám |
| Hom (lót) | Quét nhiều lớp sơn trộn đất hoặc bột, mỗi lớp ủ khô rồi mài | Làm phẳng mặt vóc, lấp các lỗ thớ gỗ |
| Thí sơn then | Phủ các lớp sơn then lên mặt đã phẳng | Tạo nền đen sâu, kín, bóng sau khi mài |
| Trang trí | Vẽ màu, gắn vỏ trứng, vỏ trai, dát vàng bạc lá | Làm nên hình và màu của sản phẩm |
| Phủ cánh gián | Phủ nhiều lớp sơn cánh gián lên toàn bộ | Che và bảo vệ phần trang trí, chờ mài lộ ra |
| Mài và đánh bóng | Mài nước bằng đá mài, giấy nhám mịn, đánh bóng bằng bột mịn và lòng bàn tay | Làm lộ lớp màu bên dưới, tạo độ sâu và độ bóng |
Chỉ riêng phần làm vóc đã có thể mất nhiều tuần. Mỗi lớp sơn phải ủ đủ ngày; vội vàng lên lớp sau khi lớp trước chưa khô là mặt sơn bị nhăn, rộp, phải cạo làm lại.
Vì sao sơn ta lại khô trong hơi ẩm
Sơn công nghiệp khô nhờ dung môi bay hơi, nên cần chỗ thoáng, nắng ráo. Sơn ta thì khác: chất chính trong nhựa sơn đông cứng nhờ một phản ứng cần hơi nước và nhiệt độ vừa phải. Ở chỗ khô hanh, sơn để mãi vẫn dính tay; cho vào chỗ ẩm, vài ngày sau mặt sơn cứng lại, bền, chịu nước.
Vì thế, xưởng sơn mài nào cũng có một buồng ủ hay tủ ủ: có khi là căn buồng kín, nền láng, tường thấm nước; có khi là chiếc tủ gỗ lớn bên trong treo khăn ướt hoặc đặt chậu nước. Người thợ phải canh độ ẩm theo mùa. Mùa nồm ở miền Bắc là mùa sơn khô nhanh, còn những ngày hanh khô cuối năm thì phải tưới thêm nước trong buồng.
Chuyện này giải thích vì sao sơn mài truyền thống gắn với khí hậu ẩm của Việt Nam, và vì sao người thợ già nói vui rằng sơn ta có tính nết: chiều nó không đúng thì nó không chịu khô. Cũng vì khô chậm và cần nhiều lớp, một sản phẩm sơn mài thủ công tốn thời gian hơn nhiều so với đồ phun sơn công nghiệp có bề ngoài gần giống.
Một buổi chiều bên chậu nước mài
Trong xưởng, người thợ ngồi trên chiếc ghế thấp, tấm vóc đặt nghiêng trên đùi, bên cạnh là chậu nước và mấy hòn đá mài. Tay chị đưa đều, mỗi lượt lại vục nước lên mặt sơn. Lớp cánh gián nâu mỏng dần, và từ dưới đó, mảng vỏ trứng trắng ngà hiện ra từng chút một, như sương tan trên mặt ruộng. Chị dừng tay, nghiêng tấm vóc ra phía cửa sổ để soi, rồi lại mài tiếp một góc chưa đều.
Mài là khâu quyết định. Mài thiếu thì hình còn chìm, mài quá thì thủng lớp màu, lộ lớp then đen bên dưới, mà đã thủng thì phải lấp lại, ủ lại. Người thợ mài lâu năm biết dừng tay đúng lúc chỉ nhờ cảm giác dưới đá và màu nước mài đổi khác.
Khâu đánh bóng cuối cùng xưa làm bằng lòng bàn tay xoa với bột mịn, có nơi dùng cả nắm tóc rối. Hơi ấm và độ nhám rất nhẹ của da tay giúp mặt sơn lên ánh trong mà không xước. Ngày nay nhiều xưởng dùng máy đánh bóng cho đồ phổ thông, nhưng đồ thủ công vẫn được xoa tay ở lượt cuối.
Tổ nghề sơn và hai làng sơn mài
Ở vùng Thường Tín cũ, nay thuộc Hà Nội, có lời truyền tôn ông Trần Lư, người thời Lê, làm tổ nghề sơn, gắn với làng Bình Vọng. Theo lời kể, ông học được cách dùng sơn rồi truyền lại cho dân trong vùng. Các làng sơn quanh đó giữ tục thờ và giỗ tổ theo lệ riêng của làng; chi tiết ngày giỗ, nghi thức nên hỏi trực tiếp người coi đình, vì mỗi nơi giữ một cách.
Làng Hạ Thái, cũng ở vùng Thường Tín cũ, được biết đến rộng rãi như một làng sơn mài, làm từ tranh, bình, hộp, khay tới đồ nội thất. Phía Nam, làng Tương Bình Hiệp ở vùng Thủ Dầu Một của tỉnh Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, là nơi nghề sơn mài phát triển mạnh, nổi tiếng với những mặt hàng phục vụ xuất khẩu. Hai làng ở hai đầu đất nước, khí hậu khác nhau, nên nhịp ủ sơn, mùa làm cũng khác.
Về lịch sử, đồ sơn của người Việt có từ rất lâu, dùng để sơn thuyền, sơn đồ thờ, sơn nhà. Lối làm tranh mài nhiều lớp mà ngày nay quen gọi là sơn mài được các hoạ sĩ phát triển mạnh từ thế kỷ trước, khi họ làm việc cùng thợ sơn ở các làng nghề. Mối quan hệ giữa người vẽ và người thợ làm vóc, mài sơn vẫn còn tới hôm nay.
Làng sơn hôm nay và chuyện sơn ăn da
Sơn ta và sơn công nghiệp. Sơn ta đắt, khô chậm, kén thời tiết, nên nhiều sản phẩm phổ thông nay dùng sơn công nghiệp hoặc pha trộn. Người làm đồ thủ công thật vẫn giữ sơn ta, coi đó là điều làm nên độ sâu và độ bền mà sơn khác không có. Người mua thường khó phân biệt, nên uy tín của từng xưởng trở thành thứ được giữ gìn.
Vùng nhựa sơn co hẹp. Diện tích trồng cây sơn ở Phú Thọ không còn rộng như trước, người cạo nhựa ít đi. Nhựa sơn tốt vì thế quý hơn, và nhiều xưởng lo nguồn nhựa lâu dài.
Sơn ăn. Nhựa sơn ta sống có thể gây dị ứng da: ngứa, nổi mẩn, sưng, người trong nghề gọi là bị sơn ăn. Người mới vào nghề hầu như ai cũng từng bị, có người quen dần, có người phải bỏ. Vì thế khách tới xưởng tuyệt đối không nên chạm tay vào vóc đang ủ, chậu sơn hay chổi sơn.
Thợ trẻ. Nghề đòi kiên nhẫn, kết quả đến chậm, nên không nhiều người trẻ theo tới cùng. Một số xưởng kết hợp làm đồ trang trí hiện đại, đồ dùng hằng ngày để có việc đều cho thợ quanh năm.
Nếu bạn được mời vào xưởng sơn
Xưởng sơn không phải nơi khách tự do đi lại. Vài điều ngắn gọn để chuyến ghé không gây phiền và không hại cho chính bạn.
- Không chạm vào bất cứ thứ gì đang dính sơn, kể cả khi thấy đã khô mặt; sơn ta khô hẳn cần thời gian dài hơn vẻ ngoài.
- Không mở cửa buồng ủ hay tủ ủ khi chưa được chủ xưởng cho phép; mở ra là hơi ẩm thoát, cả mẻ chậm khô.
- Trẻ em đi cùng phải có người lớn nắm tay, không cho sờ chậu sơn, chổi sơn.
- Người có cơ địa dị ứng nên đứng xa khu pha sơn; nếu thấy ngứa, rửa tay bằng xà phòng và báo ngay cho người hướng dẫn.
Câu hỏi được người thợ thích nhất thường là hỏi về các lớp vóc và về buồng ủ, vì đó là phần khách ít biết mà chính họ tự hào nhất. Nếu bạn đến cùng học sinh, một gợi ý hay là hỏi xưởng có tấm vóc mẫu nào làm dở ở từng bước không: đặt cạnh nhau tấm mới bó hom, tấm đã thí then và tấm đã mài lộ màu, bạn sẽ thấy rõ một mặt sơn bóng phải qua bao nhiêu lớp.
Câu hỏi thường gặp
Sơn mài truyền thống dùng loại sơn gì?
Sơn mài truyền thống dùng sơn ta, tức nhựa của cây sơn, trồng nhiều ở vùng đồi Phú Thọ. Nhựa được lắng, gạn và đánh chín thành sơn then màu đen và sơn cánh gián màu nâu trong. Nhiều sản phẩm phổ thông ngày nay dùng sơn công nghiệp hoặc pha trộn.
Vì sao sơn ta phải ủ trong buồng ẩm mới khô?
Chất chính trong nhựa sơn ta đông cứng nhờ một phản ứng cần hơi nước và nhiệt độ vừa phải, chứ không khô nhờ bay hơi như sơn công nghiệp. Ở chỗ hanh khô sơn để lâu vẫn dính, nên xưởng nào cũng có buồng ủ hoặc tủ ủ ẩm.
Làng sơn mài Hạ Thái nay thuộc đâu?
Làng Hạ Thái thuộc vùng Thường Tín cũ, nay thuộc thành phố Hà Nội. Làng được biết đến rộng rãi với nghề sơn mài, làm từ tranh tới bình, hộp, khay và đồ nội thất.
Làng sơn mài Tương Bình Hiệp ở đâu?
Tương Bình Hiệp nằm ở vùng Thủ Dầu Một của tỉnh Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh sau sắp xếp năm 2025. Đây là một trong những nơi nghề sơn mài phía Nam phát triển mạnh, nổi tiếng với hàng xuất khẩu.
Sơn ăn là gì và có nguy hiểm không?
Sơn ăn là cách người trong nghề gọi hiện tượng dị ứng da khi tiếp xúc với nhựa sơn ta sống: ngứa, nổi mẩn, sưng. Thường tự hết sau một thời gian, nhưng người có cơ địa nhạy cảm nên tránh xa, khách tới xưởng không nên chạm vào đồ đang dính sơn.
Làm một sản phẩm sơn mài mất bao lâu?
Tuỳ kích thước và độ cầu kỳ, nhưng riêng phần làm vóc đã cần nhiều tuần vì mỗi lớp sơn phải ủ khô rồi mới mài và lên lớp sau. Những tác phẩm lớn có thể kéo dài nhiều tháng. Đồ phun sơn công nghiệp làm nhanh hơn nhiều.