GanLien.comGắn Liền
Những nghề mỹ nghệ ít gặp

Nghề khảm trai: cưa lọng vỏ ốc, đục lòng gỗ và lời truyền ở Chuôn Ngọ

Hồ sơ nghề khảm trai: vỏ trai, ốc xà cừ được cưa lọng, đục lòng gỗ, gắn sơn rồi mài lên ánh. Lời truyền tổ nghề Chuôn Ngọ, Hà Nội và nghề hôm nay.

Close-up of weathered hands sawing a tiny curved piece of iridescent mother of pearl with a fine bow saw, small family workshop bench, soft side light

Khảm trai là nghề cắt vỏ trai, vỏ ốc thành những mảnh rất nhỏ rồi gắn chìm vào mặt gỗ hoặc mặt sơn, sao cho khi mài phẳng, hình hiện lên lấp lánh như được vẽ bằng ánh sáng. Làng được nhắc tới nhiều nhất là Chuôn Ngọ ở vùng Phú Xuyên cũ, nay thuộc Hà Nội, nơi theo lời truyền trong làng, tổ nghề là ông Trương Công Thành, một võ quan thời Lý.

Điều làm người lần đầu thấy thợ khảm làm việc phải ngạc nhiên là độ nhỏ của mảnh vỏ: có những sợi xà cừ mảnh như sợi chỉ được cẩn thành đường viền, một con chim bằng bàn tay có thể cần cả trăm mảnh ghép. Hồ sơ này đi qua chất liệu, từng công đoạn, chuyện tổ nghề và cách làng sống với nghề hôm nay.

Chất liệu: vỏ gì, gỗ gì

Một tác phẩm khảm cần hai thứ: vật liệu khảm và nền để khảm vào. Mỗi thứ quyết định màu và độ bền.

  • Vỏ trai nước ngọt: màu trắng sữa, ánh hồng nhẹ, dùng nhiều cho mảng lớn như mây, nước, tà áo.
  • Ốc xà cừ: ánh xanh, tím, vàng đổi màu theo góc nhìn; được quý vì cho hiệu ứng lung linh. Trong nghề hay gọi chung là xà cừ.
  • Vỏ điệp, vỏ ốc biển khác: dùng cho những chi tiết cần màu riêng, như cánh hoa, lông chim.
  • Nền gỗ: các loại gỗ cứng, thớ mịn như trắc, gụ, mun, hoặc gỗ ít co ngót; gỗ mềm dễ bung mảnh khảm.
  • Nền sơn: mặt vóc sơn ta, khi khảm theo lối sơn mài; nghề khảm và nghề sơn vì thế gắn với nhau.
  • Chất gắn: xưa dùng sơn ta trộn mùn hoặc bột, nay nhiều nơi dùng keo công nghiệp.

Vỏ trai, ốc trước khi dùng phải được mài bỏ lớp vỏ ngoài sần sùi, chỉ giữ lớp ánh bên trong. Mỗi chiếc vỏ chỉ cho được vài mảnh phẳng dùng được; phần cong, phần nứt bị loại. Vì thế thợ khảm quý từng mẩu, tận dụng cả mảnh vụn để ghép các chi tiết li ti.

Các công đoạn khảm, từ bản vẽ tới mặt bóng

Một món đồ khảm thủ công đi qua tay nhiều người, mỗi người giỏi một khâu. Thứ tự chung như sau.

  1. Ra mẫu. Người vẽ mẫu phác hình trên giấy: tích truyện, hoa lá, chim muông, phong cảnh. Mẫu quyết định cách chia mảnh, chỗ nào dùng trai trắng, chỗ nào dùng xà cừ ánh xanh.
  2. Can mẫu lên vỏ. Hình được can lên từng mảnh vỏ đã mài phẳng, sao cho vân ánh của vỏ chạy đúng hướng chi tiết, như vân lông chim theo chiều cánh.
  3. Cưa lọng. Thợ dùng cưa lọng có lưỡi rất mảnh, cưa theo nét mẫu. Đây là khâu tốn mắt nhất; lệch một chút là mảnh không khít.
  4. Đục lòng. Mảnh vỏ đặt lên nền, vạch đường viền, rồi thợ đục khoét lòng gỗ đúng hình và đúng độ sâu bằng độ dày mảnh. Đục nông thì mảnh nổi, đục sâu thì mảnh chìm.
  5. Gắn mảnh. Mảnh vỏ được gắn xuống lòng đục bằng sơn hoặc keo, ép chặt, để khô.
  6. Mài phẳng. Toàn bộ mặt được mài cho mảnh vỏ và nền gỗ phẳng như một.
  7. Khắc nét. Thợ dùng mũi khắc vạch các nét nhỏ trên mặt vỏ: gân lá, nếp áo, mắt chim, rồi trám màu tối vào nét khắc cho rõ.
  8. Đánh bóng, hoàn thiện. Mặt đồ được đánh bóng, phủ lớp bảo vệ, lắp vào sản phẩm như hộp, tranh, tủ, sập.

Có thợ chỉ chuyên cưa, có thợ chỉ chuyên đục. Những tác phẩm lớn thường mất nhiều tháng, thậm chí lâu hơn, và gần như mọi khâu đều phụ thuộc đôi mắt của người thợ.

Chuôn Ngọ và lời truyền về ông tổ

Chuôn Ngọ là làng thuộc vùng Phú Xuyên cũ, nay thuộc Hà Nội. Theo lời truyền trong làng, ông Trương Công Thành, một võ quan thời Lý, trong lúc đi qua vùng ven biển đã để ý thấy những vỏ trai, vỏ ốc óng ánh, mang về nghĩ cách gắn vào đồ gỗ, rồi dạy lại cho dân làng. Người làng tôn ông làm tổ nghề và thờ phụng tại đình, đền của làng.

Lời truyền kiểu này có ở rất nhiều làng nghề: một người đi xa, thấy cái lạ, đem về dạy làng. Giá trị của nó không nằm ở chỗ chứng minh từng chi tiết, mà ở chỗ cho thấy làng tự nhận mình là nơi giữ nghề, và giữ bằng cả tục thờ tổ, giỗ tổ hằng năm. Ngày giỗ và nghi thức cụ thể do làng giữ; nếu bạn làm bài tìm hiểu, nên hỏi trực tiếp người coi đình.

Ngoài Chuôn Ngọ, nghề khảm còn có ở nhiều làng khác thuộc vùng Hà Tây cũ, và ở Huế, nơi nghề cẩn xà cừ từng phục vụ đồ dùng trong cung đình và nhà quyền quý. Cách gọi khác nhau: phía Bắc hay nói khảm trai, Huế và phía Nam hay nói cẩn xà cừ, nhưng về cơ bản là cùng một kỹ thuật.

Một ngày bên bàn khảm

Căn phòng nhỏ chỉ đủ kê ba chiếc bàn thấp, mỗi bàn một ngọn đèn rọi sát. Người thợ ngồi xếp bằng, kẹp mảnh xà cừ vào khe gỗ, tay phải kéo cưa lọng lên xuống đều đặn, tiếng rít khẽ như tiếng côn trùng. Mảnh vỏ bé bằng móng tay dần thành một cánh hoa mai. Bên cạnh, cậu học việc đang tập mài vỏ trên đá, mài mãi đến khi lớp ánh lộ ra mới được giao việc khác.

Đó là nhịp quen thuộc của nghề khảm: chậm, tĩnh, và bụi. Bụi vỏ trai mịn bay khắp nơi khi mài, nên người làm lâu năm hay đeo khẩu trang, mở cửa cho thoáng. Đôi mắt là công cụ quý nhất; nhiều thợ kể rằng khi mắt kém đi, họ chuyển sang dạy nghề hoặc làm khâu đục, giao khâu cưa cho người trẻ.

Người học việc phải qua nhiều tháng mới được cầm cưa cưa mảnh thật. Bước đầu là mài vỏ, rồi tập cưa đường thẳng, đường cong trên vỏ hỏng. Chỉ khi tay vững, thợ cả mới giao mảnh đẹp.

Cái tinh tế nhất của nghề lại nằm ở khâu khắc nét cuối cùng. Một mảnh trai trắng cắt hình chiếc lá vẫn chỉ là mảnh vỏ, cho đến khi mũi khắc vạch lên đó những đường gân mảnh, rồi người thợ trám màu tối vào. Lúc ấy chiếc lá mới có chiều, có nắng. Thợ giỏi khắc nét theo tay, không cần vẽ trước, và mỗi người có lối khắc riêng mà người trong làng nhìn là nhận ra.

Hiểu lầm thường gặp về đồ khảm

Đồ khảm hay bị đánh đồng với nhiều thứ khác. Bảng dưới gỡ vài hiểu lầm phổ biến, để bạn nhìn nghề cho đúng.

Hiểu lầmĐiều đúng
Khảm trai là dán mảnh vỏ lên mặt gỗMảnh vỏ được gắn chìm vào lòng gỗ đã đục, rồi mài phẳng cùng mặt; dán nổi là cách làm khác, kém bền hơn
Khảm trai và cẩn xà cừ là hai nghềCùng một kỹ thuật, khác cách gọi theo vùng
Đồ khảm nào cũng làm tay hoàn toànNhiều khâu nay có máy hỗ trợ như máy cưa, máy mài, máy khắc; mức độ thủ công khác nhau tuỳ sản phẩm
Càng nhiều màu lấp lánh càng đẹpNgười trong nghề quý sự hài hoà, mảnh vỏ đặt đúng vân, nét khắc sắc; ánh quá nhiều đôi khi che mất hình
Nghề khảm chỉ làm tranh treoKhảm có mặt trên hộp, khay, tủ, sập, bình phong, nhạc cụ và nhiều đồ dùng khác

Gỡ được những hiểu lầm này, bạn sẽ thấy vì sao một bức khảm thủ công tốn công đến vậy, và vì sao làng nghề phải giữ cả đội thợ chuyên từng khâu.

Làng khảm hôm nay

Đồ thủ công và đồ hàng loạt sống cạnh nhau. Máy cắt, máy khắc giúp làm nhanh những mẫu lặp lại như hộp, khay quà tặng. Những tác phẩm lớn, nhiều chi tiết vẫn cần tay thợ lành nghề. Hai dòng sản phẩm phục vụ hai nhóm khách khác nhau.

Vật liệu khó dần. Vỏ trai, ốc đẹp ngày càng khó kiếm; có nơi dùng vỏ nuôi hoặc vật liệu thay thế. Người thợ già vẫn nhận ra ngay mảnh vỏ tự nhiên qua độ sâu của ánh.

Người giữ nghề. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi vẫn dạy nghề cho con cháu, có lớp truyền nghề tại làng. Nhưng thời gian học dài, thu nhập lúc đầu thấp, nên không nhiều người trẻ theo tới cùng.

Sức khoẻ người thợ. Bụi mài và keo là chuyện cần lưu tâm. Những xưởng làm lâu năm ngày càng chú ý thông gió, đeo khẩu trang, tách khu mài khỏi khu sinh hoạt.

Mẫu cũ và mẫu mới. Những đề tài quen thuộc như tùng hạc, mai điểu, cảnh làng quê vẫn được đặt nhiều, nhưng thợ trẻ cũng thử khảm trên đồ dùng hằng ngày như ốp điện thoại, hộp bút, mặt đồng hồ. Có người trong làng lo mẫu mới làm loãng nghề; người khác coi đó là cách để tay nghề cũ còn chỗ dùng. Cuộc bàn này chưa ngã ngũ, và chính nó cho thấy làng vẫn đang sống với nghề.

Đến làng khảm thế nào cho phải phép

Làng khảm không có những sân phơi rộng như làng hương; việc diễn ra trong những căn phòng nhỏ, cần yên tĩnh và đủ sáng. Nếu được mời vào xem, bạn nên đứng phía sau người thợ, không che đèn, không cầm các mảnh vỏ đã cưa, vì chỉ một mảnh rơi lẫn vào bụi là mất cả buổi tìm. Không tự cầm cưa hay đục; lưỡi cưa lọng và mũi đục đều rất sắc.

Trẻ em nên được người lớn giữ bên cạnh, tránh xa máy mài. Muốn hỏi chuyện tổ nghề, lễ giỗ, bạn có thể ghé đình làng vào dịp lễ, nơi người làng sẵn lòng kể hơn. Với người làm tư liệu, ghi lại tên gọi từng khâu bằng chính lời người thợ là phần có ích nhất, vì nhiều từ nghề chỉ còn trong miệng các cụ.

Nếu bạn chụp ảnh, hãy chụp đôi tay và mặt bàn hơn là chụp thẳng mặt người thợ, trừ khi được đồng ý. Đèn flash làm chói mắt người đang cưa, nên tắt đi. Và nhớ rằng mỗi buổi ngồi tiếp khách là một buổi người thợ ngưng tay; một lời cảm ơn và một câu hỏi tử tế về nghề thường được đón nhận hơn mọi lời khen chung chung.

Câu hỏi thường gặp

Làng khảm trai Chuôn Ngọ ở đâu?

Chuôn Ngọ là làng thuộc vùng Phú Xuyên cũ, nay thuộc thành phố Hà Nội. Làng được biết đến rộng rãi với nghề khảm trai, và theo lời truyền trong làng, tổ nghề là ông Trương Công Thành, một võ quan thời Lý.

Khảm trai và cẩn xà cừ có khác nhau không?

Về kỹ thuật thì không khác nhiều: đều cắt vỏ trai, ốc thành mảnh, gắn chìm vào nền gỗ hoặc sơn rồi mài phẳng. Khác chủ yếu ở cách gọi, phía Bắc hay nói khảm trai, Huế và phía Nam hay nói cẩn xà cừ.

Vì sao mảnh khảm lại đổi màu khi nhìn nghiêng?

Lớp bên trong vỏ trai, vỏ ốc gồm nhiều lớp rất mỏng xếp chồng, ánh sáng phản xạ qua các lớp đó tạo ra ánh xanh, tím, hồng thay đổi theo góc nhìn. Thợ khảm tận dụng điều này bằng cách đặt vân vỏ theo hướng chi tiết.

Học nghề khảm mất bao lâu?

Người học thường bắt đầu từ mài vỏ, rồi tập cưa trên vỏ hỏng, mất nhiều tháng mới được cưa mảnh thật. Để làm chủ được cả cưa, đục, gắn và khắc thì cần nhiều năm, và phần lớn thợ chỉ giỏi một hai khâu.

Khách đến xem thợ khảm cần lưu ý gì?

Nên xin phép trước, đứng phía sau thợ, không che đèn và không chạm vào mảnh vỏ đã cưa. Không tự cầm cưa lọng hay mũi đục vì rất sắc. Trẻ em phải có người lớn giữ, tránh xa khu máy mài có bụi.

Nghề khảm trai ngoài Chuôn Ngọ còn ở đâu?

Nghề khảm có ở nhiều làng thuộc vùng Hà Tây cũ nay thuộc Hà Nội, và ở Huế với nghề cẩn xà cừ gắn với đồ dùng cung đình. Ở nhiều nơi khác, nghề do một số gia đình giữ và truyền trong nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138