GanLien.comGắn Liền
Những nghề mỹ nghệ ít gặp

Làng trống Đọi Tam: gỗ mít, da trâu và đôi tai người thợ lên tiếng trống

Hồ sơ làng trống Đọi Tam (vùng Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình): lời truyền về núi Đọi, gỗ mít, da trâu, khâu bịt da, lên tiếng và làng trống hôm nay.

A large wooden drum body bound with rope lying on its side in a village courtyard, two craftsmen stretching a pale buffalo hide over its rim, afternoon light

Nhắc tới nghề làm trống ở Việt Nam, một trong những cái tên được nhắc nhiều nhất là làng Đọi Tam, dưới chân núi Đọi, thuộc vùng Duy Tiên cũ của tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Trống Đọi Tam làm bằng thân gỗ mít và mặt da trâu, da bò, có mặt ở nhiều đình, chùa, trường học và lễ hội khắp các tỉnh phía Bắc. Điều làm nên tên tuổi làng không phải ở cái thân trống đẹp, mà ở khâu khó nhất: căng da và lên tiếng, nơi người thợ cả quyết định bằng chính đôi tai.

Hồ sơ này đi qua lời truyền gắn với núi Đọi, chất liệu, các công đoạn làm một chiếc trống từ khúc gỗ tới tiếng trống đầu tiên, các loại trống làng làm, và đời sống của làng trống hôm nay. Cách làm trống ở đây được kể theo góc một làng nghề, không phải hướng dẫn tự làm.

Núi Đọi, ruộng tịch điền và lời truyền về nghề trống

Núi Đọi là ngọn núi nhỏ giữa đồng bằng, trên núi có ngôi chùa cổ được biết đến rộng rãi. Sử cũ chép vua Lê Đại Hành từng về vùng núi Đọi làm lễ cày ruộng tịch điền, nghi lễ nhà vua xuống đồng để khuyến nông. Theo lời truyền trong làng, những chiếc trống dùng trong dịp ấy do người dân quanh núi làm, và từ đó nghề trống bén rễ ở Đọi Tam.

Câu chuyện này được người làng kể với niềm tự hào, nhưng như mọi lời truyền về gốc nghề, nó nói về ký ức của làng hơn là một mốc năm có thể đo đếm. Hồ sơ này không nêu tên tổ nghề hay năm khởi nghề cụ thể của Đọi Tam vì các nguồn kể khác nhau. Điều chắc chắn là nghề trống đã gắn với làng qua nhiều đời, và làng có tục thờ tổ nghề, có lễ hội gắn với núi Đọi, nơi tiếng trống là âm thanh không thể thiếu.

Cũng cần nói rõ về địa giới: Đọi Tam xưa thuộc vùng Duy Tiên của tỉnh Hà Nam. Sau sắp xếp năm 2025, Hà Nam cũ nhập vào tỉnh Ninh Bình, và không còn cấp huyện, nên cách gọi đúng hiện nay là làng trống Đọi Tam, nay thuộc Ninh Bình. Tên xã, phường mới của làng thì nên tra cứu trên nguồn chính thức, đừng đoán.

Chất liệu: vì sao là gỗ mít và da trâu

Một chiếc trống tốt cần hai thứ hợp nhau: thân gỗ cộng hưởng tiếng, mặt da phát tiếng. Làng trống chọn vật liệu theo kinh nghiệm truyền đời.

  • Gỗ mít làm tang trống, tức thân trống. Gỗ mít ít cong vênh, ít bị mối mọt, thớ mịn, khi ghép thành thân trống cho tiếng vang ấm. Thợ chọn gỗ cây già, phơi hoặc để khô lâu trước khi dùng.
  • Da trâu cho các trống lớn như trống đình, trống hội, vì dày, dai, chịu được lực gõ mạnh và cho tiếng trầm. Một chiếc trống thật lớn có khi cần gần trọn một tấm da.
  • Da bò mỏng hơn, dùng cho trống nhỏ, trống trường, trống chầu, cho tiếng đanh, gọn.
  • Chốt tre dùng để giữ mép da vào thân trống. Tre già được vót thành những chiếc đinh nhỏ, đóng sát nhau thành hàng quanh vành mặt trống.
  • Đai và dây để giữ thân trống khi ghép và để căng da khi bịt mặt. Xưa dùng dây thừng, đai tre; nay có thêm đai sắt, tời.

Vật liệu tốt chưa đủ. Gỗ phải khô đúng độ, da phải được xử lý đúng cách, nếu không trống làm xong vài tháng sẽ nứt thân, chùng mặt, tiếng rè. Đó là lý do người mua trống lớn thường đặt từ sớm, để thợ có thời gian chuẩn bị vật liệu.

Từ khúc gỗ tới tiếng trống đầu tiên

Các công đoạn chính của một chiếc trống da thủ công ở làng trống, theo trình tự thường gặp:

  1. Xẻ gỗ thành nan. Gỗ mít được xẻ thành những thanh dài, hơi cong, trong nghề hay gọi là nan hoặc dăm trống. Kích thước nan quyết định cỡ trống.
  2. Ghép tang. Các nan được ghép khít cạnh nhau thành một ống tròn phình ở giữa, dùng đai giữ tạm. Mạch ghép phải kín, không lọt sáng, vì hở mạch là tiếng thoát ra ngoài.
  3. Bào và làm nhẵn tang. Thân trống được bào trong, bào ngoài cho đều độ dày, rồi làm nhẵn. Độ dày thân cũng ảnh hưởng tới tiếng.
  4. Xử lý da. Da trâu, da bò được ngâm, cạo sạch lông và lớp mỡ, phơi tới độ vừa: khô quá thì giòn, ướt quá thì khi khô sẽ co mạnh làm rách.
  5. Bịt da. Tấm da được đặt lên miệng trống, mép da được kéo căng đều bốn phía bằng dây hoặc tời. Nhiều người cùng làm, có khi phải đứng lên mặt trống nện cho da ôm vành.
  6. Lên tiếng. Người thợ cả vừa cho căng thêm vừa gõ thử từng chỗ, nghe tiếng. Khi tiếng đạt, thợ đóng chốt tre giữ mép da quanh vành.
  7. Hoàn thiện. Cắt da thừa, sơn thân trống, vẽ trang trí, lắp quai, giá treo theo yêu cầu.

Khâu lên tiếng là phần không có thước đo nào thay được. Cùng một cỡ trống, cùng một tấm da, người thợ cả căng thêm hay bớt một chút là tiếng đổi khác. Trống đình cần tiếng trầm vang xa, trống trường cần tiếng gọn để học trò nghe rõ nhịp, trống chầu cần tiếng chắc để điểm câu hát.

Buổi bịt trống trong sân nhà

Chiếc trống cái nằm giữa sân, miệng hướng lên trời, tấm da trâu trắng đục phủ lên như một tấm chăn. Bốn người đàn ông đứng bốn phía, mỗi người giữ một sợi dây, chờ hiệu lệnh. Ông thợ cả đi quanh, cúi xuống nhìn mép da, rồi gật đầu. Dây được kéo căng thêm một nấc. Ông gõ bàn tay xuống mặt da, nghiêng tai nghe, lắc đầu, ra hiệu kéo tiếp. Đến lần thứ năm, tiếng trống bật lên ấm và tròn, lan ra tận đầu ngõ, và cả sân cười.

Những buổi bịt trống lớn thường cần cả nhà, có khi cả hàng xóm sang giúp. Đó cũng là lúc người trẻ học nghề rõ nhất: nhìn cách thợ cả đọc độ căng của da, nghe sự khác nhau giữa tiếng rè, tiếng đục và tiếng trong. Không ai dạy bằng lời được điều đó; phải nghe hàng trăm chiếc trống mới quen tai.

Trẻ con trong làng lớn lên giữa tiếng trống thử. Nhiều người làng kể rằng từ nhỏ họ đã phân biệt được trống nhà mình với trống nhà bên chỉ qua tiếng gõ thử buổi chiều.

Các loại trống da và nơi dùng

Trống da có nhiều cỡ, nhiều loại, mỗi loại hợp một không gian và một nhịp đánh khác nhau. Bảng dưới là những nhóm thường gặp trong đời sống làng xã; làng trống nhận làm loại nào, cỡ nào là tuỳ đơn đặt.

Loại trốngThường dùng ởMặt daTiếng cần có
Trống cái, trống đạiĐình, chùa, lễ hội lớnDa trâuTrầm, vang xa, ngân dài
Trống trườngTrường họcDa trâu hoặc da bòRõ, gọn, nghe rõ nhịp hiệu lệnh
Trống hội, trống lânMúa lân, rước, hội làngDa bòĐanh, chắc, theo kịp nhịp nhanh
Trống chầuCa trù, hát chèoDa bòGọn, chắc, dùng để điểm câu hát
Trống cơmDàn nhạc dân gianDa mỏngMặt trống được chỉnh tiếng bằng cách miết một lớp cơm nếp, nên có tên như vậy

Một chiếc trống tốt được giữ hàng chục năm. Khi mặt da chùng hoặc rách, người ta mang về làng thay da, căng lại, chứ không bỏ cả thân. Vì thế nhiều chiếc trống trong đình làng có tuổi lâu hơn cả người đánh.

Với trống cơm, cách chỉnh tiếng bằng cơm nếp là một ví dụ thú vị về sự tinh tế của nhạc cụ dân gian: miết thêm hay bớt một chút là tiếng đổi ngay.

Làng trống hôm nay

Nhu cầu vẫn đều. Trường học, đình chùa, đoàn lân, các lễ hội vẫn cần trống da, nên nghề trống ít bị máy thay hơn nhiều nghề khác. Những chiếc trống lớn cho lễ hội, công trình vẫn được làm bằng tay theo cách cũ.

Máy giúp phần gỗ. Khâu xẻ gỗ, bào thân nay có máy hỗ trợ, đỡ sức người. Nhưng khâu bịt da và lên tiếng vẫn phải làm tay, và đó là phần làm nên giá trị của làng.

Vật liệu khó dần. Gỗ mít già và da trâu đủ dày ngày càng khó tìm. Nhiều nhà phải đi mua từ xa, dự trữ khi có dịp.

Giữ nghề trong nhà. Nghề trống chủ yếu truyền trong gia đình, cha dạy con. Đôi tai nghe tiếng là thứ học lâu nhất, nên những người thợ cả thường là người đã làm nghề nhiều năm.

Trống đi xa. Trống của làng không chỉ ở lại đồng bằng Bắc Bộ. Nhiều chiếc được đặt về các tỉnh miền Trung, miền Nam, cho đình làng, nhà văn hoá, đoàn lân. Có những dịp làng nhận làm trống thật lớn cho lễ hội, công trình, và việc chở một chiếc trống như vậy đi xa cũng là cả một chuyến đi đáng nhớ của người làng.

Ghé làng trống cho phải phép

Phần này chỉ vài lưu ý ngắn cho người muốn đến xem làng làm trống.

  • Nếu gặp buổi bịt trống, đứng ngoài vòng dây kéo; dây căng có thể bật mạnh khi tuột.
  • Không tự ý gõ thử những chiếc trống đang làm dở hay đang phơi da; đó là hàng của người đặt.
  • Trẻ em đi cùng nên được người lớn giữ, tránh khu xẻ gỗ có máy.
  • Muốn nghe chuyện núi Đọi và lễ hội làng, nên hỏi người cao tuổi hoặc người coi đình, chùa.

Nếu bạn là học sinh làm bài tìm hiểu, hãy hỏi người thợ vì sao trống đình và trống trường tiếng khác nhau; câu trả lời thường mở ra cả một buổi nói chuyện nghề.

Dịp lễ hội làng và núi Đọi là lúc thích hợp để thấy tiếng trống trong đời sống của làng, chứ không chỉ trong xưởng. Khi ấy, hãy đứng ở chỗ ban tổ chức chỉ, nhường lối cho đoàn rước và chỉ chụp ảnh nghi lễ khi không làm phiền người đang hành lễ.

Câu hỏi thường gặp

Làng trống Đọi Tam nay thuộc tỉnh nào?

Làng trống Đọi Tam xưa thuộc vùng Duy Tiên của tỉnh Hà Nam. Sau sắp xếp năm 2025, Hà Nam cũ nhập vào tỉnh Ninh Bình và không còn cấp huyện, nên hiện nay gọi là làng trống Đọi Tam, nay thuộc Ninh Bình.

Vì sao trống truyền thống thường làm bằng gỗ mít?

Gỗ mít ít cong vênh, ít mối mọt, thớ mịn và khi ghép thành thân trống cho tiếng vang ấm. Đó là kinh nghiệm truyền đời của làng trống, và gỗ phải được phơi khô đúng độ trước khi dùng.

Trống da trâu và trống da bò khác nhau thế nào?

Da trâu dày, dai, chịu lực gõ mạnh, cho tiếng trầm vang, thường dùng cho trống đình, trống hội lớn. Da bò mỏng hơn, cho tiếng đanh, gọn, hợp với trống nhỏ, trống chầu và trống lân.

Lên tiếng trống là gì?

Lên tiếng là khâu người thợ cả vừa căng da vừa gõ thử, nghe tiếng để quyết định độ căng phù hợp, rồi mới đóng chốt tre giữ mép da. Đây là khâu khó nhất, dựa vào đôi tai và kinh nghiệm chứ không có thước đo nào thay được.

Trống cũ bị chùng mặt có sửa được không?

Được. Khi mặt da chùng hoặc rách, chiếc trống thường được đưa về làng thay da, căng lại, còn thân gỗ vẫn giữ nếu không nứt. Nhiều chiếc trống ở đình làng đã được thay da nhiều lần qua các thế hệ.

Lời truyền về núi Đọi và nghề trống kể gì?

Sử cũ chép vua Lê Đại Hành từng làm lễ cày ruộng tịch điền ở vùng núi Đọi. Theo lời truyền trong làng, trống dùng trong dịp ấy do người dân quanh núi làm, và nghề trống bén rễ ở Đọi Tam từ đó. Đây là ký ức của làng, không phải mốc năm khởi nghề chính xác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138