Bình Phước cũ, nay thuộc Đồng Nai, là đất của người S'tiêng, và nghề đáng biết nhất ở đây là nghề của chính buôn sóc: dệt thổ cẩm trên khung dệt đeo lưng, đan gùi bằng mây, lồ ô, giã gạo bằng chày tay mà sóc Bom Bo đã thành tên một bài hát cả nước thuộc. Bên cạnh là nghề mới của vùng đất đỏ: chế biến hạt điều, từng làm trong từng nhà trước khi vào nhà máy.
Đây không phải những làng nghề làm hàng chợ. Phần lớn là nghề trong đời sống, mỗi gia đình tự làm cho mình, và câu chuyện giữ nghề ở đây cũng khác hẳn các làng nghề người Kinh.
Tra nhanh: nghề nào, ai làm, làm bằng gì
Bảng tóm các nghề tiêu biểu vùng Bình Phước cũ. Vì đây là nghề trong buôn sóc, cột cuối ghi thời điểm người ta hay làm chứ không phải mùa bán hàng.
| Nghề | Ai làm | Nguyên liệu | Sản phẩm | Lúc hay làm |
|---|---|---|---|---|
| Dệt thổ cẩm | Phụ nữ | Sợi bông, sợi mua sẵn, màu nhuộm lá, vỏ cây | Váy, khố, khăn, tấm đắp | Nông nhàn, sau mùa rẫy |
| Đan gùi, đan nia | Đàn ông | Mây, tre, lồ ô | Gùi đi rẫy, gùi nhỏ, nia, giỏ | Quanh năm, nhiều lúc rảnh rẫy |
| Giã gạo chày tay | Phụ nữ, cả nhà | Lúa rẫy | Gạo cho bữa ăn, lễ | Nay chủ yếu trong lễ, trình diễn |
| Làm rượu cần | Người lớn tuổi trong nhà | Gạo, men lá | Rượu dùng trong lễ | Dịp lễ cộng đồng |
| Chế biến hạt điều | Nhiều hộ người Kinh và đồng bào | Hạt điều thô | Nhân điều | Sau mùa thu hoạch điều |
Rượu cần ở đây gắn với lễ cộng đồng, có lệ riêng về người được mời uống trước; nó là một phần văn hoá chứ không phải để khuyến khích uống, và không dành cho trẻ em, càng không lái xe sau khi uống.
Dệt thổ cẩm S'tiêng: từ sợi bông tới tấm váy
Người S'tiêng dệt trên khung dệt đeo lưng, loại khung không có giàn cố định: một đầu buộc vào cột nhà sàn hoặc gốc cây, đầu kia là thanh gỗ vòng qua lưng người dệt. Dưới hiên nhà, người phụ nữ ngồi duỗi thẳng chân trên tấm chiếu, ngả người ra sau cho sợi căng, tay đập thanh gỗ nện sợi ngang kêu cộp cộp đều đặn; đứa con gái nhỏ ngồi bên, mắt dõi theo từng đường hoa văn. Một tấm vải đi qua các bước:
- Làm sợi. Xưa người ta trồng bông, cán bỏ hạt, bật cho tơi, se thành sợi bằng con quay tay. Nay nhiều nhà mua sợi sẵn, chỉ giữ sợi bông tự làm cho tấm vải quý.
- Nhuộm. Màu đen, chàm lấy từ lá cây rừng ngâm ủ, màu đỏ, vàng lấy từ vỏ cây, rễ cây. Sợi nhuộm nhiều lần, phơi khô giữa các lần cho màu bền.
- Mắc sợi dọc. Sợi dọc được quấn qua hai thanh khung theo đúng số sợi, đúng thứ tự màu. Đây là lúc định trước hoa văn của cả tấm.
- Dệt. Người dệt luồn sợi ngang, dùng que nâng các nhóm sợi dọc để tạo hoa văn, rồi nện chặt bằng thanh gỗ dẹt. Hoa văn hình học, răng cưa, hình thoi, nhiều khi cài thêm hạt cườm.
- Ghép và may. Khổ vải của khung đeo lưng hẹp, nên váy, tấm đắp thường ghép từ hai, ba tấm, khâu tay.
Một tấm váy hoa văn dày có thể mất nhiều tuần dệt trong lúc rảnh rẫy. Khổ vải hẹp, cách ngồi dệt bằng cả thân người là nét chung của nhiều dân tộc Trường Sơn – Tây Nguyên, nhưng hoa văn và cách phối màu thì mỗi tộc người, mỗi sóc có dấu riêng.
Đan gùi: nghề của đàn ông trong sóc
Nếu khung dệt là việc của phụ nữ thì đan gùi là việc của đàn ông. Mây và lồ ô được lấy về, chẻ thành nan mỏng, vót đều, có khi gác lên gác bếp cho khói hun để nan bền, chống mọt và có màu nâu đen đẹp. Đáy gùi đan vuông, thân gùi loe dần lên miệng tròn, quai đeo làm bằng vỏ cây hoặc dây mây bện.
Gùi có nhiều loại theo việc: gùi to nan thưa để gùi củi, gùi bắp; gùi nan dày để gùi lúa; gùi nhỏ có nắp đan kỹ, hoa văn đen đỏ để đựng đồ riêng hay mang theo khi đi lễ. Một chiếc gùi tốt người đàn ông có thể đan trong vài ngày, gùi hoa văn mất lâu hơn. Biết đan gùi giỏi từng là một tiêu chuẩn của người đàn ông trưởng thành trong sóc.
Ngày nay giỏ nhựa, bao tải thay gùi trong nhiều việc. Chiếc gùi mây còn được dùng đi rẫy ở những sóc xa, và được đan cho lễ hội, cho các nhà trưng bày văn hoá. Người biết đan hoa văn gùi phần lớn đã lớn tuổi, và nhiều già làng nay chủ động mở lớp đan ngay dưới hiên nhà mình, gọi các cậu thiếu niên trong sóc tới ngồi xem rồi tập từ chiếc giỏ nhỏ trước khi đan gùi.
Tiếng chày trên sóc Bom Bo
Sóc Bom Bo ở vùng Bù Đăng cũ được cả nước biết đến qua bài hát "Tiếng chày trên sóc Bom Bo". Bài hát kể chuyện người S'tiêng trong sóc thức đêm giã gạo nuôi bộ đội trong những năm kháng chiến. Tiếng chày tay nện xuống cối gỗ là âm thanh quen thuộc của mọi sóc ngày trước, khi gạo cho mỗi bữa đều phải giã bằng tay.
Cối giã gạo làm từ một khúc gỗ lớn khoét lòng, chày bằng gỗ cứng, dài hơn đầu người. Hai, ba người giã chung một cối, nện so le theo nhịp, tiếng chày dồn thành tiếng nhạc. Lúa rẫy giã đi giã lại, sàng bằng nia cho bay trấu, rồi giã tiếp cho trắng gạo.
Nay máy xay đã thay cối gỗ, tiếng chày chủ yếu vang lên trong lễ hội và những buổi tái hiện. Ở Bom Bo, cối và chày được giữ lại trong khu trưng bày văn hoá của sóc như một ký ức của cả vùng. Khi đến đây, nên nhớ đó là nơi người S'tiêng sống và ghi nhớ quá khứ của mình, không phải một sân khấu dựng cho khách.
Nghề chế biến hạt điều: từ trái điều tới nhân điều
Bình Phước cũ là vùng trồng điều lớn của cả nước, và trong nhiều năm, việc chế biến nhân điều diễn ra ngay trong sân nhà, thành nghề của nhiều xóm. Nay phần lớn đã vào nhà máy, nhưng các bước cơ bản vẫn vậy:
- Nhặt và phơi hạt. Trái điều chín rụng, người ta tách hạt khỏi trái (phần cuống phình to màu vàng đỏ), phơi hạt thật khô để giữ được lâu.
- Hấp hoặc rang hạt. Làm mềm vỏ cứng, giúp tách dễ hơn. Vỏ hạt điều có dầu gây bỏng da, nên khâu này cần đồ bảo hộ.
- Cắt tách vỏ. Dùng bàn cắt đạp chân hoặc máy, tách hạt làm đôi, lấy nhân còn nguyên.
- Sấy nhân. Nhân còn lớp vỏ lụa được sấy cho khô giòn để bóc lụa dễ.
- Bóc lụa và phân loại. Bóc lớp lụa mỏng bằng tay hoặc máy, rồi chia nhân theo cỡ, theo màu, nhân vỡ riêng.
Thời làm trong nhà, cảnh phụ nữ ngồi thành hàng bóc lụa điều dưới mái hiên là cảnh quen ở vùng đất đỏ. Dầu vỏ điều có thể làm phồng rộp tay, nên người làm phải đeo găng, và đây cũng là lý do nghề chuyển dần vào nhà máy có máy móc che chắn. Khách ghé vườn, xưởng điều chỉ nên đứng xem, không tự tay tách hạt.
Nghề xưa và nghề nay trong sóc
Đặt cạnh nhau, nghề của người S'tiêng ngày trước và hôm nay khác nhau ở cả nguyên liệu, người làm lẫn lý do làm:
| Nghề | Ngày trước | Hôm nay |
|---|---|---|
| Dệt | Trồng bông, se sợi, nhuộm lá rừng; nhà nào cũng dệt đủ váy, khố cho cả nhà | Mua sợi sẵn là chính, dệt theo tổ, làm đồ lễ và hàng đặt; váy mặc hằng ngày là vải in |
| Đan | Mỗi người đàn ông tự đan gùi, nia, giỏ, bẫy cá cho gia đình | Ít người đan, gùi chủ yếu dùng cho lễ hội, trưng bày; đồ nhựa thay trong việc hằng ngày |
| Giã gạo | Ngày nào cũng giã, tiếng chày là nhịp sinh hoạt của sóc | Máy xay thay hẳn; chày cối xuất hiện trong lễ và các buổi tái hiện |
| Rượu cần | Làm cho các lễ của gia đình, dòng họ, cộng đồng | Vẫn gắn với lễ, có nơi làm để bán; lệ mời rượu vẫn giữ trong lễ |
| Điều | Chưa có; vùng chủ yếu làm rẫy lúa, bắp | Cây điều phủ đồi, nhiều gia đình đồng bào trồng và bán hạt |
Bảng này cho thấy nghề không mất hẳn mà đổi chỗ đứng: từ việc hằng ngày sang việc của dịp lễ, từ việc của mọi nhà sang việc của một nhóm người còn biết làm. Với người S'tiêng, giữ được khung dệt và chiếc gùi trong lễ cũng là giữ được cách cả cộng đồng nhận ra mình, nên nhiều gia đình vẫn bắt con gái học mắc sợi dù biết tấm vải ấy không để bán.
Giữ nghề trong buôn sóc hôm nay
Nghề dệt sống nhờ tổ dệt. Ở nhiều sóc, phụ nữ lập tổ dệt để cùng làm, cùng dạy con gái, nhận đặt hàng khăn, túi, tấm treo. Vải bán được giúp người già có thêm lý do ngồi lại bên khung.
Người trẻ đi làm xa. Thanh niên đi làm ở khu công nghiệp, vườn điều, vườn cao su; người ở lại sóc chủ yếu là người già và trẻ nhỏ. Học dệt, học đan cần nhiều năm, khó theo kịp nhịp sống mới.
Vải công nghiệp chen vào. Váy in hoa văn thổ cẩm bằng máy rẻ và nhẹ hơn, được mặc hằng ngày. Tấm vải dệt tay được dành cho lễ, cưới hỏi, và được giữ như của để dành.
Đến thăm cho phải phép. Xin phép già làng hoặc người trong nhà trước khi vào sân, trước khi chụp người đang dệt; không ngồi lên khung dệt, không bước qua sợi đang mắc. Không gọi trang phục, nghi lễ của người S'tiêng là "lạ"; hỏi thì hỏi tên gọi, ý nghĩa của nó.
Câu hỏi thường gặp
Bình Phước cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Bình Phước cũ nhập vào tỉnh Đồng Nai, nên nghề dệt, đan của người S'tiêng và vùng điều Bình Phước cũ nay nằm trong hồ sơ làng nghề Đồng Nai.
Khung dệt đeo lưng khác khung dệt thường ở chỗ nào?
Khung dệt đeo lưng không có giàn khung cố định, một đầu buộc vào cột nhà, đầu kia vòng qua lưng người dệt; người dệt dùng chính thân mình để giữ độ căng của sợi, nên khổ vải hẹp và phải ghép nhiều tấm.
Thổ cẩm S'tiêng nhuộm màu bằng gì?
Theo cách truyền thống, màu đen, chàm lấy từ lá cây rừng ngâm ủ, còn màu đỏ, vàng lấy từ vỏ và rễ cây; nay nhiều nhà dùng thêm sợi nhuộm sẵn, chỉ giữ màu tự nhiên cho những tấm vải quý.
Sóc Bom Bo nổi tiếng vì điều gì?
Sóc Bom Bo nổi tiếng qua bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo, kể chuyện người S'tiêng thức đêm giã gạo nuôi bộ đội trong kháng chiến; nay cối chày được giữ lại như ký ức của cả vùng.
Vì sao chế biến hạt điều cần đồ bảo hộ?
Vỏ hạt điều chứa lớp dầu có thể làm bỏng, phồng rộp da, nên người tách vỏ phải đeo găng; đây cũng là một lý do nghề chuyển dần từ sân nhà vào nhà máy có máy móc che chắn.
Gùi của người S'tiêng có những loại nào?
Có gùi to nan thưa để gùi củi, gùi nan dày để gùi lúa, và gùi nhỏ có nắp đan kỹ hoa văn đen đỏ để đựng đồ riêng hay mang khi đi lễ; nan thường được hun khói gác bếp cho bền.