GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Đông Nam Bộ

Nghề làm muối Cần Giờ: ruộng nắng, nước chạt và mùa cào muối bên rừng đước

Hồ sơ nghề làm muối Cần Giờ, TP Hồ Chí Minh: công đoạn từ nước biển tới hạt muối, nước chạt, nước ót, muối trải bạt, mùa cào muối và diêm dân hôm nay.

Salt workers in wide hats raking white salt crystals into small mounds across flat brine fields at sunrise, mangrove forest on the horizon, long shadows, pale pink sky

Cần Giờ, vùng giáp biển của TP Hồ Chí Minh từ trước khi sáp nhập, có một nghề ít người nghĩ tới khi nhắc đến thành phố: nghề làm muối. Trên những ô ruộng phẳng lì cạnh rừng đước, diêm dân phơi nước biển qua nhiều ô cho đặc dần, rồi cào lên những hạt muối trắng vào mùa khô, từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, tháng 5 năm sau.

Nghề muối không có lò, không có khung, không có tổ nghề rõ tên; nó chỉ có nắng, gió, nước biển và sức người. Nhưng đó là một nghề có kỹ thuật riêng, có từ ngữ riêng, và đang đổi thay khá nhanh. Hồ sơ này đi theo một hạt muối từ con nước tới kho.

Công đoạn làm muối: làm gì, mất bao lâu

Làm muối phơi nước theo lối ruộng là chuỗi công đoạn liên tục, nước đi từ ô này sang ô khác. Thời gian dưới đây là ước lượng khi trời nắng tốt, gió đều; trời mây thì kéo dài hơn.

Công đoạnLàm gìMất bao lâu
Chuẩn bị ruộngĐầu mùa khô, sửa bờ, nện mặt ruộng cho phẳng, chắc, hoặc trải bạt ở ô kết tinhVài tuần trước khi vào vụ
Lấy nước biểnMở cống đón nước khi triều lên, trữ vào ao chứaTheo con nước, vài ngày một lần
Phơi nước tăng độ mặnDẫn nước qua nhiều ô bốc hơi, nước đặc dần thành nước chạtNhiều ngày, tuỳ nắng gió
Kết tinhDẫn nước chạt vào ô kết tinh, nắng làm hạt muối đóng dầnKhoảng một tới vài ngày nắng
Cào muốiCào gom muối thành từng đống nhỏ trên ôSáng sớm hoặc chiều mát
Gánh, chở về khoGánh, xe rùa đưa muối lên bờ, đổ vào kho hoặc đánh đốngNgay trong ngày cào
Để ráo nước ótMuối nằm kho cho chảy bớt nước ót, hạt khô, bớt vị đắngVài tuần trở lên

Hai từ người làm muối nào cũng dùng: nước chạt là nước biển đã phơi cho đặc, gần tới độ kết tinh; nước ót là phần nước đắng còn lại sau khi muối kết tinh, chứa nhiều khoáng chất khác. Diêm dân có kinh nghiệm thử độ mặn bằng dụng cụ đo hoặc bằng mắt, nhìn màu và độ sánh của nước là biết ô nào sắp ra muối.

Một buổi cào muối

Năm giờ sáng, trời còn xám, những ô ruộng đã ánh lên một lớp trắng mỏng như sương đọng. Người diêm dân lội ra, chân trần hoặc ủng cao su, tay cầm cây cào gỗ cán dài, kéo từng đường đều đặn. Hạt muối dồn lại kêu lạo xạo, tụ thành những đống nhỏ hình nón cách đều nhau như ai xếp quân cờ. Phía chân trời, rừng đước là một dải xanh sẫm, mặt trời lên đỏ ối.

Muối được cào lúc sáng sớm hoặc chiều mát, khi nắng chưa gắt. Ánh nắng dội từ mặt muối trắng có thể làm chói mắt, rát da, nên người làm đội nón rộng vành, quấn khăn kín mặt, có người đeo kính. Cào xong, những đống muối nhỏ được xúc vào thúng, gánh trên vai hoặc chất lên xe rùa, chở lên bờ. Một gánh muối nặng đè vai, bờ ruộng hẹp và trơn, nên người gánh đi nhịp nhàng, nhún theo đòn gánh.

Đó là việc nặng nhất của nghề. Ngày nắng tốt, ô nào cũng ra muối, cả nhà phải huy động, có khi thuê thêm người. Trời mưa trái mùa thì ngược lại: muối chưa kịp cào đã tan, nước chạt bị loãng, cả tuần công phơi trôi mất. Vì thế diêm dân theo dõi trời kỹ như nông dân trước mùa gặt: nhìn mây buổi chiều, nghe gió đổi hướng, xem chuồn chuồn bay thấp hay cao. Có những đêm cuối mùa, cả nhà thức canh, hễ thấy trời kéo mây là ra ruộng cào vội, thà cào muối non còn hơn mất trắng.

Muối trải bạt và muối truyền thống

Muối truyền thống kết tinh trên nền đất nện. Mặt ruộng được nện thật chắc, muối kết tinh trực tiếp trên đó. Hạt muối thường to, màu hơi đục, lẫn chút đất nếu cào không khéo. Nhiều người quen vị muối này để làm mắm, muối dưa.

Muối trải bạt kết tinh trên tấm bạt nhựa. Ô kết tinh được lót bạt, muối không tiếp xúc với đất nên trắng và sạch hơn, cào dễ hơn, ít hao. Cách làm này được nhiều vùng muối trong nước áp dụng những năm gần đây, kể cả Cần Giờ.

Hai cách làm có thể cùng tồn tại. Có ruộng trải bạt toàn bộ, có ruộng chỉ trải ở một phần ô kết tinh, có nhà vẫn làm lối cũ. Lựa chọn tuỳ vốn, tuỳ đầu ra của từng hộ.

Thứ không đổi là nắng và tay người. Dù nền đất hay nền bạt, muối vẫn phải chờ nắng, người vẫn phải dậy sớm cào, gánh. Máy móc chỉ giúp được phần bơm nước, chở muối; phần đọc trời, đọc nước vẫn là việc của người làm muối lâu năm.

Muối gắn với rừng ngập mặn. Ruộng muối Cần Giờ nằm cạnh rừng đước, vùng đất mặn được bảo vệ. Diêm dân sống giữa hai nhịp: nhịp con nước của rừng và nhịp nắng của ruộng, nên họ đọc thuỷ triều thạo không kém người đi biển.

Hạt muối đi đâu sau khi rời ruộng

Muối Cần Giờ sau khi để ráo nước ót được bán cho thương lái, cho các cơ sở làm mắm, làm nước mắm, muối dưa, chế biến thuỷ sản trong vùng. Một phần được sơ chế thành muối sạch, muối tinh, đóng gói. Với người làm muối, điều quan trọng nhất là có chỗ trữ muối đủ lâu, vì muối để càng lâu càng ráo, càng bớt đắng, bán được hơn lúc vừa cào.

Kho muối thường là nhà mái lá, mái tôn đơn sơ ngay bên ruộng, nền cao để nước ót chảy đi. Có nhà đánh đống ngoài trời rồi phủ bạt, phủ rơm. Bước vào một kho muối giữa trưa, không khí mát hơn hẳn bên ngoài, mùi mặn của biển đọng trong không gian, đống muối trắng xếp cao gần chạm mái, chân đống có những dòng nước ót nâu nhạt rỉ ra.

Muối đi khắp nơi rồi trở lại bữa cơm của chính người thành phố: trong nồi kho, trong hũ dưa cải, trong chén nước mắm. Ít ai biết hạt muối ấy có khi được cào lên từ một ô ruộng ngay trong địa giới thành phố mình đang sống.

Diêm dân hôm nay: giữ ruộng hay chuyển nghề

Nghề muối là nghề bấp bênh. Được mùa thì muối nhiều, bán không được bao nhiêu; mất mùa vì mưa trái vụ thì không có muối để bán. Thu nhập theo mùa, việc nặng, phơi nắng suốt nhiều tháng, nên con cháu diêm dân nhiều người không muốn theo.

Trong nhiều năm, một phần ruộng muối ở các vùng ven biển phía Nam được chuyển sang nuôi tôm, vì nuôi tôm có lúc cho thu nhập cao hơn. Khi tôm gặp dịch bệnh, có nơi lại quay về làm muối. Cái vòng đổi qua đổi lại ấy là câu chuyện chung của nhiều vùng muối, không riêng Cần Giờ.

Những năm gần đây, nghề muối được chú ý hơn qua các mô hình hợp tác, muối sạch trải bạt, và qua sự quan tâm của người thành phố tới một nghề ngay bên cạnh mình. Có nơi đón khách tới xem cào muối, có nơi làm muối đóng gói nhỏ. Với người lớn tuổi, điều đáng mừng nhất là thấy con cháu còn ra ruộng phụ cào muối mỗi sáng mùa khô, dù không chắc chúng sẽ theo nghề.

Hiểu lầm phổ biến về nghề muối

Nghề muối nhìn có vẻ đơn giản, nên có nhiều hình dung sai:

Hiểu lầmĐiều đúng
Chỉ cần phơi nước biển là ra muốiNước phải qua nhiều ô bốc hơi để thành nước chạt, rồi mới vào ô kết tinh; dẫn nước sai lúc là hỏng cả mẻ
Làm muối quanh nămChỉ làm được vào mùa khô, khoảng tháng 12 tới tháng 4, tháng 5; mùa mưa gần như nghỉ
Muối trắng hơn là muối tốt hơnMuối trải bạt trắng và sạch hơn, nhưng muối nền đất có người chuộng cho việc muối dưa, làm mắm; mỗi loại hợp một việc
Nước ót là nước bỏ điNước ót chứa nhiều khoáng chất, có nơi tận dụng cho các mục đích khác, nhưng phải tách khỏi muối để muối bớt đắng
Cào muối lúc nào cũng đượcDiêm dân cào lúc sáng sớm, chiều mát để tránh nắng gắt, đỡ chói mắt và kịp đưa muối lên bờ trước giờ nắng đứng bóng

Mỗi hiểu lầm trên đều xoá mất một phần hiểu biết của người làm muối. Gọi tên đúng nước chạt, nước ót, ô kết tinh là bước đầu để thấy đây là một nghề có kỹ thuật, không phải chỉ là phơi nước cho khô.

Đến xem ruộng muối cho phải phép

Mùa đẹp nhất để xem là giữa mùa khô, khoảng tháng 2 tới tháng 4, và giờ đẹp nhất là sáng sớm, khi diêm dân cào muối. Đi theo đường bờ lớn, hỏi người làm trước khi bước xuống bờ ô, vì một bước chân lạc vào ô kết tinh có thể làm bẩn cả mẻ muối.

Mang nón rộng vành, kính râm, áo dài tay, và nước uống: nắng trên ruộng muối gắt hơn nhiều so với trong thành phố vì phản chiếu từ mặt trắng. Trẻ em đi cùng nên đi giữa người lớn, tránh bờ trơn và các mương dẫn nước sâu. Đường vào vùng muối đi ngang rừng ngập mặn được bảo vệ, nên không xả rác, không bẻ cây, không bắt cua còng mang về.

Hỏi trước khi chụp người đang cào, gánh; họ đang làm việc nặng và không phải lúc nào cũng muốn được chụp. Nếu được mời thử cầm cây cào, hãy làm nhẹ tay theo hướng dẫn và trả lại ngay, đó là một công cụ làm ăn chứ không phải đồ để chơi.

Câu hỏi thường gặp

Ruộng muối Cần Giờ làm vào mùa nào?

Diêm dân Cần Giờ làm muối vào mùa khô, khoảng từ tháng 12 tới tháng 4, tháng 5 năm sau; mùa mưa nước bị loãng và muối dễ tan nên ruộng gần như nghỉ, chỉ sửa bờ, chuẩn bị cho vụ tới.

Nước chạt và nước ót khác nhau thế nào?

Nước chạt là nước biển đã phơi qua nhiều ô cho đặc lại, gần tới độ kết tinh muối; còn nước ót là phần nước đắng còn lại sau khi muối đã kết tinh, cần tách ra để muối bớt vị đắng.

Muối trải bạt là gì?

Muối trải bạt là muối kết tinh trên tấm bạt nhựa lót dưới ô kết tinh thay vì trên nền đất nện, nhờ vậy hạt muối trắng, sạch hơn, cào dễ hơn và ít hao hơn so với lối làm truyền thống.

Vì sao diêm dân cào muối vào sáng sớm?

Sáng sớm và chiều mát nắng chưa gắt, người làm đỡ rát da và chói mắt vì ánh sáng phản chiếu từ mặt muối, đồng thời lớp muối kết tinh sau những ngày nắng trước đó đã ráo, cào gom dễ hơn và kịp đưa lên bờ trước giờ nắng gắt.

Làm muối có được xem là một làng nghề không?

Nghề muối không có lò hay xưởng như các làng nghề thủ công, nhưng có kỹ thuật, từ ngữ, nhịp mùa riêng và nuôi cả một cộng đồng diêm dân qua nhiều thế hệ, nên được nhìn như một nghề truyền thống gắn với vùng đất.

Đến xem ruộng muối cần chuẩn bị gì?

Nên mang nón rộng vành, kính râm, áo dài tay và nước uống vì nắng phản chiếu rất gắt; đi theo bờ lớn, không bước vào ô kết tinh, giữ trẻ em xa mương sâu và hỏi trước khi chụp người đang làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138