GanLien.comGắn Liền
Những nghề mỹ nghệ ít gặp

Nghề chạm khắc đá: đá xanh Ninh Vân, núi Nhồi, cẩm thạch Non Nước

Hồ sơ nghề chạm đá: Non Nước (Đà Nẵng), Ninh Vân (Ninh Bình), đá núi Nhồi (Thanh Hoá); cách chọn đá, đục thô, chạm tinh, mài và nghề đá hôm nay.

Stone dust drifting in afternoon sun as a carver chisels the folds of a robe on a grey stone statue, open air yard, mid shot from the side

Nghề chạm đá ở Việt Nam có ba cái tên được nhắc nhiều nhất: làng đá Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn, nay thuộc Đà Nẵng; làng đá Ninh Vân ở vùng Hoa Lư cũ, nay thuộc Ninh Bình; và vùng đá núi Nhồi ở Thanh Hoá, nơi đá xanh được dùng làm bia, tượng từ rất lâu. Ba nơi, ba loại đá, ba tính nết nghề, nhưng cùng một nhịp: tiếng búa gõ vào đục, lách cách từ sáng tới chiều.

Điều ít người biết là thợ đá giỏi không bắt đầu bằng cái đục mà bằng việc đọc khối đá: thớ chạy hướng nào, chỗ nào có vết rạn ngầm, mặt nào đẹp nhất. Hồ sơ này đi qua ba vùng đá, các công đoạn từ khối thô tới pho tượng, chuyện nghề đổi thay khi máy móc vào làng, và những điều cần biết về bụi đá.

Ba vùng đá, ba tính nết

Non Nước, Đà Nẵng. Làng nằm sát dãy Ngũ Hành Sơn, xưa khai thác đá cẩm thạch ngay từ núi. Đá ở đây có nhiều màu, vân đẹp, thích hợp tạc tượng, đồ trang trí, đồ lưu niệm nhỏ. Từ khi việc khai thác trên núi bị dừng để giữ gìn danh thắng, thợ Non Nước dùng đá đưa về từ nơi khác, nhưng tay nghề và tên làng vẫn giữ. Làng gắn với lời truyền về những người thợ từ miền ngoài vào lập nghiệp, nhưng tên tổ nghề và thời điểm cụ thể thì các nguồn kể khác nhau.

Ninh Vân, Ninh Bình. Vùng núi đá vôi quanh Hoa Lư cho loại đá xanh rắn, hạt mịn. Làng đá Ninh Vân nổi tiếng với những sản phẩm lớn: tượng, lan can, cột, bia, đồ trang trí cho đình chùa, lăng mộ, công trình. Nhiều sân trong làng là những bãi đá chất đầy khối thô và tượng đang làm dở, nhìn từ xa như một khu xưởng ngoài trời.

Núi Nhồi, Thanh Hoá. Đá xanh núi Nhồi được biết đến từ lâu, tương truyền nhiều tấm bia, tượng đá xưa ở Thanh Hoá và các vùng lân cận lấy đá từ đây. Thợ đá vùng Nhồi quen làm đồ lớn, đồ dùng như cối, máng, bia, cùng các tác phẩm chạm.

Những nơi khác. Ngoài ba vùng trên, nghề đá còn ở nhiều nơi có núi đá, phần lớn do các gia đình làm nhỏ lẻ. Hồ sơ này chỉ nêu những nơi được biết đến rộng rãi, không liệt kê các làng mà thông tin chưa đủ chắc.

Từ khối đá tới pho tượng: công đoạn và điều thợ phải canh

Một sản phẩm đá chạm tay đi qua những bước sau. Mỗi bước có một điều người thợ phải để mắt, vì đá không cho sửa: đục hỏng một nhát là có khi bỏ cả khối.

Công đoạnLàm gìĐiều thợ phải canh
Chọn đáGõ, nghe, xem thớ, xem vânVết rạn ngầm; thớ chạy ngang qua chỗ mỏng sẽ gãy
Pha đáXẻ khối lớn thành khối vừa, nay chủ yếu bằng máy cắtĐể dư đủ cho tạo hình, không để quá nhiều tốn công đục
Lên phomVẽ phác hình lên các mặt khối, đánh dấu điểm cao, điểm sâuTỷ lệ; nhìn đủ bốn phía chứ không chỉ mặt trước
Đục thôBúa và đục to phá bỏ phần thừa, ra hình khối chínhĐi từ ngoài vào, từ to tới nhỏ; không đục sâu quá sớm
Đục tinhĐục nhỏ tạo nếp áo, khuôn mặt, cánh hoaLực tay đều; chỗ mỏng phải đỡ lưng
Chạm chi tiếtMũi nhọn, mũi bẹt khắc mắt, tóc, vân láHướng thớ đá; chạm ngược thớ dễ mẻ
Mài, hoàn thiệnMài bằng đá mài, giấy nhám, đánh bóng hoặc để mặt nhámChọn chỗ bóng, chỗ mờ để tượng có sáng tối

Ngày nay máy cắt, máy mài cầm tay, có nơi cả máy khắc điều khiển bằng máy tính, đảm nhận khâu pha đá và đục thô. Nhưng khuôn mặt một pho tượng, nếp áo mềm, ánh mắt vẫn là việc của bàn tay và cái đục.

Tiếng đục buổi chiều

Bãi đá sau nhà phủ một lớp bụi trắng như bột. Người thợ ngồi xổm trước pho tượng cao ngang ngực, tay trái giữ chiếc đục nhỏ, tay phải gõ búa nhẹ, đều, mỗi nhát chỉ bong ra một vảy đá mỏng. Nếp áo dưới tay anh mềm dần như vải thật. Thỉnh thoảng anh đứng lên, lùi ba bước, nheo mắt nhìn, rồi lại ngồi xuống đục tiếp. Đứa con gái nhỏ đứng ở hiên nhà, xa bãi đá, cầm cốc nước chờ bố nghỉ tay.

Thợ đá hay nói đá không biết nói dối: đục sai là để lại vết, không thể đắp thêm như đất hay sơn. Vì thế người học nghề tập trên đá xấu rất lâu, đục những đường thẳng, những mặt phẳng, những khối cầu, trước khi được động vào một khuôn mặt. Đôi tay thợ đá chai sạn, cổ tay rắn, và nhịp gõ của mỗi người khác nhau tới mức người trong làng nghe tiếng có thể đoán ai đang làm.

Thời tiết cũng chi phối nghề đá. Nắng gắt thì đá nóng, bụi bay nhiều; mưa thì bãi lầy. Nhiều làng đá dựng mái che di động, làm việc từ sáng sớm, nghỉ trưa dài, rồi làm tiếp khi chiều mát.

Hiểu lầm thường gặp về nghề đá

Nghề đá hay bị nhìn qua vài định kiến. Bảng dưới đặt cạnh nhau điều người ngoài hay nghĩ và điều người trong nghề kể lại.

Hiểu lầmĐiều đúng
Thợ đá chỉ cần sức khoẻSức khoẻ cần, nhưng cái quyết định là con mắt đọc thớ đá và cảm giác tay; nhiều thợ giỏi dáng người nhỏ nhắn
Đá càng cứng càng tốtĐá quá cứng khó chạm chi tiết, đá mềm dễ mẻ; mỗi loại hợp một kiểu sản phẩm
Tượng đá bóng loáng là đẹp nhấtThợ giỏi để chỗ bóng, chỗ nhám xen nhau để tượng có sáng tối; đánh bóng toàn bộ làm hình phẳng đi
Đá Non Nước vẫn lấy từ Ngũ Hành SơnViệc khai thác trên núi đã dừng để giữ danh thắng; đá nay đưa về từ nơi khác
Máy đã thay hết tay thợMáy làm phần thô và mẫu lặp; khuôn mặt, nếp áo, chi tiết nhỏ vẫn cần đục tay

Những hiểu lầm này cũng là lý do người thợ đá thích được hỏi về cách chọn đá hơn là được khen chung chung. Câu hỏi đúng mở ra cả một buổi chuyện nghề, từ chuyện nghe tiếng gõ để đoán vết rạn tới chuyện vì sao một pho tượng phải để mặt nhám ở chỗ này mà đánh bóng ở chỗ kia.

Tổ nghề, lễ nghề trong làng đá

Như nhiều làng nghề, các làng đá có tục thờ tổ nghề tại đình hoặc miếu của làng. Lời truyền về tổ nghề thường kể về những người thợ giỏi từ nơi khác đến, mở nghề, dạy dân làng khai thác và chạm đá. Ở vùng Ninh Bình và Thanh Hoá, thợ đá từ lâu đã đi làm khắp nơi, xây dựng đình chùa, lăng mộ, nên tên tuổi nghề đá hai vùng này gắn với nhiều công trình cổ.

Ngày giỗ tổ là dịp thợ đá trong làng, kể cả những người đi làm xa, trở về dâng hương, báo công, gặp gỡ. Nghi thức cụ thể do mỗi làng giữ; hồ sơ này không nêu ngày hay tên tổ nghề vì các nguồn chưa thống nhất. Nếu bạn cần tư liệu chính xác, hãy hỏi ban quản lý di tích hoặc người cao tuổi trong làng.

Một nét riêng của nghề đá là sản phẩm thường sống lâu hơn người làm rất nhiều. Bia đá, tượng đá, cột đá còn lại qua nhiều thế kỷ là chứng tích của những người thợ không để lại tên. Vì thế người trong nghề thường nói làm đá là làm cho đời sau.

Làng đá hôm nay

Máy móc và năng suất. Máy cắt, máy mài giúp làm nhanh gấp nhiều lần, nhất là với đồ trang trí, lan can, đồ xây dựng. Làng đá ngày nay vì thế có hai dòng: sản phẩm làm nhiều bằng máy và tác phẩm chạm tay.

Nguồn đá. Việc khai thác đá ngày càng được quản lý chặt để giữ cảnh quan, di tích. Nhiều làng phải mua đá từ nơi xa, chi phí tăng, nhưng cũng nhờ đó mà những ngọn núi gắn với tên làng còn được giữ lại.

Bụi đá và sức khoẻ. Bụi đá mịn có thể gây hại cho phổi khi hít thở lâu ngày. Nhiều xưởng đã dùng máy cắt có phun nước, khẩu trang chuyên dụng, kính bảo hộ. Đây là chuyện chung của nghề, được cải thiện dần.

Thợ trẻ. Nghề nặng nhọc, nhưng thu nhập ổn định nhờ nhu cầu xây dựng, trang trí, nên vẫn có người trẻ ở lại, nhất là những người giỏi vẽ phác và dùng máy.

Đồ đá trong đời sống thường ngày. Bên cạnh tượng và đồ công trình, nhiều xưởng quay lại làm những thứ quen thuộc như cối giã, bàn đá, chậu cảnh, bậc thềm, bia ghi công. Đây là những món người quê vẫn cần, và cũng là cách để thợ trẻ tập tay trước khi được giao những việc chạm khó.

Đến làng đá cho an toàn và phải phép

Làng đá là công trường ngoài trời, khác hẳn những xưởng nhỏ trong nhà. Vài điều ngắn gọn:

  • Chỉ đứng ở chỗ chủ xưởng chỉ, giữ khoảng cách với máy cắt, máy mài đang chạy; mảnh đá văng có thể đi xa hơn bạn nghĩ.
  • Trẻ em phải có người lớn nắm tay, không cho leo trèo lên các khối đá, tượng đá đang chất trong bãi.
  • Không tự cầm búa, đục thử trên tượng đang làm; chỉ cần một nhát lệch là hỏng công cả tuần.
  • Đi giày kín mũi, mang khẩu trang nếu ở lâu trong khu có bụi.

Ở Non Nước, cảnh đẹp của Ngũ Hành Sơn gần ngay bên làng; ở Ninh Vân, quanh đó là vùng núi đá vôi Hoa Lư. Dành thời gian nhìn đá trong tự nhiên rồi nhìn đá dưới tay thợ, bạn sẽ hiểu hơn nghề này đã lấy gì từ núi và trả lại gì cho đời sống.

Câu hỏi thường gặp

Làng đá Non Nước nay thuộc đâu?

Làng đá mỹ nghệ Non Nước nằm dưới chân dãy Ngũ Hành Sơn, thuộc thành phố Đà Nẵng. Làng nổi tiếng với tượng và đồ trang trí bằng đá cẩm thạch nhiều màu. Từ khi dừng khai thác trên núi để giữ danh thắng, thợ dùng đá đưa về từ nơi khác.

Làng đá Ninh Vân thuộc tỉnh nào sau sắp xếp?

Ninh Vân thuộc vùng Hoa Lư cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp năm 2025 gồm cả Hà Nam và Nam Định cũ. Làng nổi tiếng với đá xanh, làm tượng, lan can, cột, bia và đồ trang trí cho công trình.

Đá núi Nhồi là đá gì?

Đá núi Nhồi ở Thanh Hoá là loại đá xanh rắn, hạt mịn, được dùng từ lâu để làm bia, tượng và đồ dùng như cối, máng. Tương truyền nhiều tấm bia, tượng đá xưa trong vùng lấy đá từ đây.

Chạm đá thủ công khác làm bằng máy thế nào?

Máy cắt, máy mài, máy khắc giúp pha đá, đục thô và làm những mẫu lặp lại rất nhanh. Chạm tay chủ yếu ở các chi tiết như khuôn mặt, nếp áo, ánh mắt, nơi người thợ phải đọc thớ đá và điều chỉnh từng nhát. Nhiều sản phẩm hiện nay kết hợp cả hai.

Ghé làng đá có nguy hiểm không?

Làng đá là nơi làm việc ngoài trời có máy cắt, máy mài và bụi. Khách nên đứng đúng chỗ chủ xưởng chỉ, giữ khoảng cách với máy, đi giày kín, mang khẩu trang. Trẻ em phải có người lớn giữ và không leo lên khối đá.

Học nghề chạm đá mất bao lâu?

Người học thường tập nhiều tháng trên đá xấu với những đường thẳng, mặt phẳng trước khi được chạm chi tiết. Để tạc được khuôn mặt, nếp áo có hồn cần nhiều năm, và mỗi thợ thường giỏi một loại sản phẩm riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138