Điều đáng biết nhất về làng nghề TP Hồ Chí Minh là chúng không nằm ở những làng cổ có cổng tam quan như ngoài Bắc, mà nằm trong hẻm, trong xóm, ở rìa ruộng ngoại thành. Xóm lồng đèn Phú Bình ở khu Chợ Lớn, xóm se nhang Lê Minh Xuân ở vùng Bình Chánh, làng bánh tráng Phú Hoà Đông ở vùng Củ Chi là ba cái tên còn sống với nghề, và phần lớn nghề ở đây do người tứ xứ mang theo khi về lập nghiệp chứ không sinh ra tại chỗ.
Từ ngày 1/7/2025, thành phố gộp thêm Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nên bản đồ nghề của TP Hồ Chí Minh nay rộng hơn hẳn: thêm gốm Lái Thiêu, sơn mài Tương Bình Hiệp, nghề biển Phước Hải, Long Hải. Bài này chỉ đi phần lõi Sài Gòn – Chợ Lớn và ngoại thành cũ; Bình Dương cũ và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ có hồ sơ riêng trong cùng danh mục.
Tra nhanh: xóm nghề nào, nghề gì, mùa nào đông việc
Bảng dưới gom những xóm nghề còn hoạt động ở phần lõi thành phố và ngoại thành cũ. Tên gọi theo cách người dân quen dùng; vì đơn vị hành chính cấp dưới đã sắp xếp lại từ 1/7/2025 nên vị trí ghi theo vùng quen gọi, kèm tên quận cũ khi cần.
| Xóm, làng | Nghề | Vùng (nay thuộc TP Hồ Chí Minh) | Sản phẩm tiêu biểu | Mùa đông việc |
|---|---|---|---|---|
| Xóm lồng đèn Phú Bình | Làm lồng đèn giấy kiếng | Khu Chợ Lớn (quận 11 cũ) | Đèn ông sao, đèn con cá, con thỏ, con bướm | Khoảng tháng 6 tới rằm tháng 8 âm lịch |
| Xóm se nhang Lê Minh Xuân | Se nhang, phơi nhang | Vùng Bình Chánh cũ | Nhang que, chân nhang nhuộm đỏ | Những tháng cuối năm âm lịch |
| Làng bánh tráng Phú Hoà Đông | Tráng bánh tráng | Vùng Củ Chi cũ | Bánh tráng mỏng, bánh tráng dày để nướng | Quanh năm, rộ mùa khô và dịp Tết |
| Khu dệt Bảy Hiền | Dệt vải | Vùng Tân Bình cũ | Vải khổ, khăn, hàng dệt kim | Nay chủ yếu là buôn vải, xưởng nhỏ |
| Làng hoa Gò Vấp (nhắc qua) | Trồng hoa | Vùng Gò Vấp cũ | Hoa Tết | Tháng Chạp |
Làng hoa thuộc nhóm nghề trồng trọt, đã có trang chuyên về làng hoa khác viết kỹ; ở đây chỉ ghi để bức tranh đủ. Khu dệt Bảy Hiền có hồ sơ riêng vì câu chuyện của nó dài hơn một dòng bảng.
Vì sao nghề Sài Gòn là nghề của người tứ xứ
Đất Sài Gòn – Gia Định được khai phá muộn so với đồng bằng sông Hồng, nên không có những làng nghề truyền mười mấy đời trong một họ. Thay vào đó, mỗi đợt người đến lại mang theo một nghề. Người Hoa lập phố Chợ Lớn từ cuối thế kỷ XVIII mang theo nghề gốm, nghề làm nhang, làm bánh, nghề đồ đồng và hàng mã. Người Quảng vào lập nghiệp mang theo khung cửi. Những gia đình từ miền Bắc vào giữa thế kỷ trước mang theo nghề làm lồng đèn, đan lát, làm bánh kẹo. Người miền Tây lên thành phố thì mang nghề tráng bánh, nấu đường.
Vì vậy, hỏi một người thợ ở đây "tổ nghề là ai" thường không có câu trả lời gọn như ở làng Bắc. Có xóm vẫn giữ bàn thờ tổ theo quê gốc, có xóm chỉ thắp nhang ông bà rồi coi đó là người truyền nghề. Lễ giỗ tổ nếu có thường nhỏ, làm trong nhà, không thành lễ hội làng.
Điểm chung của các xóm nghề Sài Gòn là sống bám vào chợ. Lồng đèn Phú Bình đi chợ Lớn và các nhà sách; nhang Lê Minh Xuân theo ghe, theo xe tải xuống miền Tây; bánh tráng Phú Hoà Đông đi khắp các quán cuốn. Khi chợ đổi, nghề đổi theo rất nhanh, nhanh hơn hẳn các làng nghề ngoài Bắc vốn có ruộng làm chỗ dựa.
Xóm lồng đèn Phú Bình: từ thanh tre tới chiếc đèn ông sao
Phú Bình là xóm nhỏ trong khu Chợ Lớn, theo lời các bậc cao niên thì nghề về đây cùng những gia đình di cư giữa thế kỷ trước. Cả xóm sống theo nhịp Trung thu: qua tháng 6 âm lịch là sân, hẻm, mái hiên phủ kín khung đèn. Buổi trưa đi qua, có thể thấy một người đàn ông ngồi trên ghế đẩu, kẹp thanh tre giữa hai đầu gối, tay vuốt dao chẻ đều như rót nước; bên cạnh, đứa cháu nhỏ ngồi chờ đưa từng tờ giấy kiếng đỏ. Chiếc đèn giấy kiếng làm tay đi qua các bước:
- Chẻ và vót tre. Tre già phơi khô được chẻ thành nan, vót tròn cạnh để không cứa tay. Nan phải đều thì khung mới cân.
- Uốn và buộc khung. Nan được uốn theo dáng ngôi sao, con cá, con thỏ, buộc chỗ giao bằng chỉ hoặc dây kẽm nhỏ. Đây là bước quyết định dáng đèn, thợ lâu năm làm không cần khuôn.
- Dán giấy kiếng. Giấy kiếng (giấy bóng kính màu) được cắt theo từng ô, quét hồ lên nan rồi dán căng. Dán chùng là đèn xỉn, dán quá căng là giấy rách khi trời hanh.
- Trang trí. Viền kim tuyến, vẽ mắt cá, dán tua giấy ở đuôi. Mỗi nhà có kiểu trang trí riêng, người trong xóm nhìn là biết đèn nhà nào.
- Gắn đế và cán. Đế giữ nến (đèn cầy) đặt giữa, cán tre dài để trẻ cầm xa lửa.
Ngày nay nhiều nhà chuyển sang khung kẽm cho bền và nhanh, một số làm đèn bằng giấy cứng, vải, hoặc gắn bóng đèn pin thay nến. Đèn tre dán giấy kiếng vẫn còn, nhưng phần lớn làm theo đơn đặt trước cho trường học, quán cà phê, người muốn giữ đồ chơi Trung thu kiểu cũ.
Xóm se nhang và làng bánh tráng ở rìa thành phố
Ra phía tây thành phố, vùng Bình Chánh cũ có xóm se nhang Lê Minh Xuân, nơi nhiều năm nay được biết đến qua những bức ảnh sân phơi đỏ rực. Nghề làm nhang ở đây theo lời người trong xóm là nghề nhiều hộ cùng làm, mỗi nhà một khâu: nhà chẻ tăm, nhà nhuộm chân nhang, nhà se bột, nhà phơi và bó. Bột nhang trộn từ mùn cưa, bột vỏ cây và chất kết dính, se quanh que tre, rồi xoè thành từng bó tròn phơi nắng. Những tháng cuối năm âm lịch là lúc sân phơi kín nhất. Nghề làm hương có hồ sơ riêng ở danh mục những nghề mỹ nghệ ít gặp, nên ở đây chỉ nói nó đứng ở đâu trong bức tranh thành phố.
Lên phía tây bắc, vùng Củ Chi cũ có làng bánh tráng Phú Hoà Đông. Bột gạo được ngâm, xay, tráng mỏng trên miệng nồi hấp căng vải, rồi trải lên vỉ tre phơi nắng. Những dãy vỉ phơi xếp nghiêng dọc đường làng, mặt bánh in ô lưới của vỉ, là hình ảnh nhiều người nhớ khi nhắc tới Củ Chi. Có nhà tráng bánh mỏng cho món cuốn, có nhà tráng bánh dày để nướng mè.
Hai làng này cho thấy nghề ở rìa thành phố sống nhờ hai thứ mà nội đô thiếu: đất trống để phơi và nắng gắt mùa khô. Khi khu dân cư mới lấn ra, đất phơi là thứ mất trước tiên.
Nhịp một năm ở các xóm nghề Sài Gòn
Khác làng nghề Bắc theo mùa vụ lúa, xóm nghề Sài Gòn chạy theo hai mùa nắng mưa và theo những dịp lễ trong năm. Ghép lại thì một năm của ba xóm chính trông như sau:
| Thời điểm | Xóm lồng đèn | Xóm se nhang | Làng bánh tráng |
|---|---|---|---|
| Sau Tết tới tháng 4 âm lịch | Nghỉ, làm nghề khác hoặc chuẩn bị tre, kẽm | Làm đều, nắng tốt cho phơi | Mùa khô, phơi nhanh, làm nhiều |
| Tháng 5 tới tháng 8 âm lịch | Cao điểm, làm cả đêm trước rằm tháng 8 | Mưa nhiều, phải canh trời thu nhang | Mưa chiều, nhiều nhà chuyển sang sấy |
| Tháng 9 tới tháng 11 âm lịch | Thưa việc, nhận đơn trang trí | Bắt đầu làm hàng cho cuối năm | Làm vừa phải |
| Tháng Chạp | Một số nhà làm đèn lồng Tết | Sân phơi đỏ kín, bận nhất năm | Bận làm hàng Tết |
Nhìn bảng sẽ thấy mùa mưa từ khoảng tháng 5 tới tháng 11 dương lịch là thử thách chung. Một cơn mưa chiều bất chợt có thể làm hỏng cả sân nhang hay vỉ bánh, nên người làm nghề ở đây hay ngước nhìn trời hơn nhìn đồng hồ. Có buổi chiều, chỉ cần một đám mây đen kéo qua phía tây, cả xóm nhang đồng loạt chạy ra gom bó, tiếng gọi nhau í ới, mười phút sau sân đã trống trơn.
Làng nghề giữa đô thị hoá: cái mất, cái còn
Đất phơi thu hẹp. Nhang, bánh tráng, lồng đèn đều cần sân. Khi nhà cao tầng mọc lên, nhiều hộ phải phơi trên sân thượng, trên mái tôn, hoặc chuyển sang sấy bằng lò. Bánh tráng sấy tiện nhưng người làm lâu năm nói vị không giống bánh phơi nắng.
Hàng công nghiệp chiếm chợ. Lồng đèn nhựa, đèn điện tử nhập về rẻ và nhiều màu khiến lồng đèn giấy kiếng có lúc gần như biến mất khỏi chợ. Nghề sống lại được phần nào nhờ người lớn muốn mua cho con một chiếc đèn giống tuổi thơ mình.
Người trẻ đi làm công ty. Con cháu các nhà làm nghề có việc ở xí nghiệp, văn phòng ngay trong thành phố, thu nhập đều hơn. Nghề thành việc mùa vụ, người già làm là chính, thanh niên về phụ vào dịp cao điểm.
Nghề thành điểm tham quan. Sân phơi nhang, hẻm lồng đèn trở thành chỗ chụp ảnh. Điều này giúp nghề được biết tới, nhưng cũng làm phiền người đang làm nếu khách không ý tứ. Một số hộ nay dành riêng một góc cho khách ngắm.
Cái còn lại là tay nghề. Dù xưởng thu nhỏ, những người thợ già vẫn uốn được khung đèn không cần khuôn, se nhang đều tay không cần máy. Khi có đơn hàng đặc biệt, người ta vẫn phải tìm đến họ.
Đến thăm cho phải phép
Các xóm nghề Sài Gòn là nhà ở chứ không phải khu trưng bày, nên vài điều nên nhớ:
- Hỏi trước khi chụp người đang làm, nhất là chụp cận mặt. Sân phơi nhìn từ ngoài đường thì thoải mái hơn.
- Không bước lên vỉ phơi, không chạm vào bánh, nhang đang phơi; một dấu tay là hỏng cả tấm.
- Ở xóm lồng đèn, nơi có keo, giấy và nến để gần nhau, không hút thuốc, không châm lửa thử đèn khi chưa được chủ cho phép; trẻ em đi cùng nên có người lớn giữ tay.
- Đi vào mùa cao điểm thì nhà nào cũng bận, nên đứng gọn một bên hẻm, không chắn lối người chở hàng.
Muốn hiểu nghề hơn, cách tốt nhất là hỏi một câu đơn giản như "đèn này làm mất bao lâu" rồi lắng nghe. Người thợ Sài Gòn vốn cởi mở, nhưng chỉ khi thấy khách thật lòng muốn biết chứ không chỉ đến để lấy ảnh.
Câu hỏi thường gặp
TP Hồ Chí Minh có những làng nghề truyền thống nào còn hoạt động?
Ở phần lõi và ngoại thành cũ còn xóm lồng đèn Phú Bình, xóm se nhang Lê Minh Xuân, làng bánh tráng Phú Hoà Đông và khu dệt Bảy Hiền; sau sáp nhập còn có gốm, sơn mài vùng Bình Dương cũ và nghề biển vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ.
Xóm lồng đèn Phú Bình đông việc nhất vào lúc nào?
Xóm bận nhất từ khoảng tháng 6 âm lịch tới rằm tháng 8, khi các nhà làm đèn cho mùa Trung thu; ngoài mùa này phần lớn hộ làm nghề khác hoặc nhận đơn lẻ theo đặt hàng.
Vì sao làng nghề ở Sài Gòn ít có lễ giỗ tổ lớn như ngoài Bắc?
Phần lớn nghề ở đây do người di cư mang theo trong vài thế hệ gần đây, mỗi nhà một gốc quê khác nhau, nên việc thờ tổ thường làm trong gia đình chứ không thành lễ hội chung của cả làng.
Làng bánh tráng Phú Hoà Đông làm loại bánh nào?
Làng làm cả bánh tráng mỏng để cuốn và bánh tráng dày có mè để nướng, tráng trên nồi hấp căng vải rồi phơi trên vỉ tre, nên mặt bánh có ô lưới đặc trưng của vỉ.
Sau sáp nhập năm 2025, làng nghề Bình Dương cũ có tính là làng nghề TP Hồ Chí Minh không?
Có. Từ 1/7/2025 Bình Dương cũ và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ nhập vào TP Hồ Chí Minh, nên gốm Lái Thiêu, sơn mài Tương Bình Hiệp hay nghề biển Phước Hải nay đều thuộc thành phố.
Đưa trẻ nhỏ đi xem làm lồng đèn cần lưu ý gì?
Nên giữ trẻ đứng cạnh người lớn, không cho chạm vào dao chẻ tre, keo dán và nến; chỉ thắp thử đèn khi chủ nhà cho phép và ở chỗ thoáng, xa giấy và nan tre khô.