Long An cũ, nay thuộc Tây Ninh, có ba câu chuyện nghề đáng biết: rượu đế Gò Đen nấu từ gạo nếp vùng hạ Vàm Cỏ, những người thợ mộc đã dựng nên các ngôi nhà cổ ở Cần Đước, Cần Giuộc, và nghề đan lục bình biến thứ cây trôi nổi trên kênh rạch Đồng Tháp Mười thành giỏ, thảm, ghế. Đi kèm là lạp xưởng Cần Đước, món nghề ăn uống quen thuộc mỗi dịp Tết.
Long An là cửa ngõ từ Sài Gòn xuống miền Tây, đất vừa có phù sa ngọt ven sông vừa có đất phèn trũng của Đồng Tháp Mười. Hai kiểu đất ấy sinh ra hai kiểu nghề: nghề từ lúa gạo, gỗ, nhà cửa ở phía đông, nghề từ cây cỏ đồng trũng ở phía tây.
Tra nhanh: nghề nào ở vùng nào
Bảng gom nghề tiêu biểu của Long An cũ, ghi theo tên vùng quen gọi; những tên như Bến Lức, Cần Đước chỉ dùng để định vị, không phải tên đơn vị hành chính hiện nay.
| Nghề | Vùng quen gọi | Nay thuộc | Sản phẩm | Mùa đông việc |
|---|---|---|---|---|
| Nấu rượu | Gò Đen (vùng Bến Lức cũ) | Tây Ninh | Rượu đế nếp | Quanh năm, rộ trước Tết |
| Mộc dựng nhà, chạm gỗ | Cần Đước, Cần Giuộc | Tây Ninh | Nhà rường, bao lam, tủ thờ; nay chủ yếu trùng tu | Theo công trình |
| Đan lục bình | Vùng Đồng Tháp Mười thuộc Long An cũ | Tây Ninh | Giỏ, thảm, ghế, hộp | Mùa khô phơi cọng thuận |
| Làm lạp xưởng | Cần Đước | Tây Ninh | Lạp xưởng tươi, lạp xưởng khô | Những tháng cuối năm |
Rượu và lạp xưởng là nghề ăn uống, có bài sâu ở danh mục làng nghề ẩm thực; ở đây chúng được kể như một phần của hồ sơ vùng đất. Phần nghề rượu chỉ nói chuyện làm nghề, không phải lời mời uống.
Rượu Gò Đen: công đoạn nấu một mẻ rượu nếp
Gò Đen là tên vùng đất ven quốc lộ 1 phía Bến Lức cũ, nổi tiếng với rượu đế nấu từ nếp. Theo lời truyền trong vùng, rượu ngon nhờ nếp tốt, men tốt và nguồn nước giếng ở đây. Đứng cạnh lò nấu buổi sớm, có thể nghe tiếng lửa trấu reo đều dưới đáy nồi, thấy hơi nước bốc mờ quanh thùng làm lạnh và dòng rượu đầu tiên nhỏ từng giọt trong vắt xuống hũ sành. Một mẻ rượu đi qua các bước:
- Nấu cơm rượu. Gạo nếp được vo sạch, nấu chín tới, không nhão không sượng, rồi trải ra nia cho nguội.
- Rắc men. Men rượu (men thuốc bắc, men lá) giã nhỏ rắc đều lên cơm. Lượng men và cách trộn là bí quyết riêng của mỗi nhà.
- Ủ. Cơm men cho vào lu, khạp đậy kín, ủ vài ngày cho lên men khô, rồi thêm nước ủ tiếp thành hèm.
- Chưng cất. Hèm được nấu trong nồi lớn, hơi rượu theo ống dẫn qua thùng nước lạnh, ngưng tụ thành rượu. Rượu đầu nặng, rượu cuối nhạt; người nấu biết lúc nào nên dừng.
- Pha và để lắng. Rượu các phần được pha cho đều độ, để lắng trong hũ sành một thời gian cho êm.
Bã hèm sau khi nấu được dùng nuôi heo, nên lò rượu và chuồng heo thường đi liền nhau, một vòng khép kín của kinh tế nông hộ. Khách ghé lò nấu nên đứng xa bếp lửa và nồi nóng, không tự thử nồi cất; rượu không dành cho trẻ em, và đã uống thì không lái xe.
Thợ mộc nhà cổ vùng Cần Đước, Cần Giuộc
Vùng Cần Đước, Cần Giuộc giữ được nhiều ngôi nhà cổ Nam Bộ, trong đó ngôi nhà trăm cột ở Cần Đước được nhiều người biết đến: nhà rường bằng gỗ quý dựng từ đầu thế kỷ XX, mái lợp ngói âm dương, theo lời kể là có hơn một trăm cây cột, đúng như tên gọi. Tương truyền những người thợ dựng nhà được mời từ miền Trung vào, và cách ráp kèo, chạm trổ của ngôi nhà mang nhiều dấu vết nhà rường xứ Huế.
Dựng một ngôi nhà như vậy là nghề của cả một phường thợ: thợ cả tính kích thước, chia gian; thợ xẻ lo gỗ; thợ ráp lắp cột, kèo, xuyên, trến bằng mộng, không dùng đinh; thợ chạm lo bao lam, vách ngăn, hoành phi. Gỗ thường là căm xe, cà chất, gõ, những loại gỗ chịu được mối mọt và khí hậu ẩm của vùng sông nước.
Ngày nay không còn ai dựng nhà rường mới theo lối cũ. Những người thợ còn lại sống bằng nghề trùng tu, thay cột mục, chạm lại bao lam hỏng. Mỗi lần một ngôi nhà cổ được sửa là một dịp để vài người thợ trẻ học cách đọc một cái mộng, một đường chạm mà sách không chép. Khi vào thăm nhà cổ đang có người ở, nên xin phép chủ nhà, đi nhẹ, không sờ vào các mảng chạm và bàn thờ.
Đan lục bình: từ cây trôi trên kênh thành tấm thảm
Lục bình mọc dày trên kênh rạch Đồng Tháp Mười, từng chỉ là thứ làm tắc dòng nước. Khi có người thu mua cọng khô để đan hàng xuất khẩu, nhiều nhà ở vùng trũng của Long An cũ có thêm nghề phụ lúc nông nhàn. Các bước chính:
- Vớt và cắt cọng. Chọn những cây lục bình già, cọng dài, cắt bỏ lá và rễ, chỉ lấy phần cọng.
- Phơi. Cọng được chẻ đôi hoặc để nguyên, phơi nắng nhiều ngày tới khi khô hẳn, chuyển màu vàng nâu. Phơi chưa kỹ thì sản phẩm dễ mốc.
- Bện sợi. Cọng khô được làm mềm, bện thành sợi tròn hoặc dẹt tùy món hàng.
- Đan trên khung. Sợi được đan quanh khung sắt, khung mây hoặc khuôn gỗ thành giỏ, hộp, ghế; thảm thì đan phẳng theo kích thước.
- Hoàn thiện. Cắt sợi thừa, sấy chống mốc, có khi phủ một lớp dầu bóng mỏng.
Đan lục bình là việc ngồi lâu, không cần sức, nên phụ nữ và người lớn tuổi làm nhiều. Hàng đi theo đơn của các cơ sở thu gom, nên lúc nhiều lúc ít. Dẫu vậy, nghề cho thấy cách người vùng trũng xoay xở: biến thứ cỏ dại thành đồng tiền.
Lạp xưởng Cần Đước và những nghề theo mùa Tết
Lạp xưởng Cần Đước là một trong những món nghề ăn uống nổi tiếng của Long An cũ. Thịt heo nạc và mỡ được thái hạt lựu, ướp đường, muối, rượu, có nhà thêm chút nước mắm, rồi dồn vào ruột heo đã làm sạch. Lạp xưởng được buộc từng khúc, dùng kim châm cho thoát hơi, rồi phơi nắng hoặc sấy than vài ngày cho se mặt. Mỡ trong vắt, thịt đỏ hồng là dấu hiệu của mẻ lạp xưởng đạt.
Từ tháng 10 âm lịch, các xóm làm lạp xưởng bắt đầu bận, những giàn phơi treo dày những chuỗi lạp xưởng đỏ au dưới nắng. Đó cũng là mùa của nhiều nghề phụ khác: làm bánh tét, bánh phồng, đóng thùng hàng Tết đi thành phố.
Nghề lạp xưởng nay có nhiều cơ sở làm quy mô lớn, có lò sấy, nhưng hộ nhỏ phơi nắng vẫn được khách quen tìm. Điều người trong nghề hay nói là lạp xưởng phải làm vào mùa khô, khi nắng gió tốt, vì độ ẩm cao làm lạp xưởng dễ hỏng.
Hiểu lầm phổ biến về nghề Long An cũ
Long An thường chỉ được nhắc như vùng đi ngang khi xuống miền Tây, nên nghề ở đây hay bị nhìn lướt. Vài hiểu lầm hay gặp:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Long An không có nghề thủ công đáng kể | Vùng Cần Đước, Cần Giuộc từng có phường thợ mộc dựng nhà rường, vùng trũng có nghề đan lục bình, Gò Đen có nghề nấu rượu lâu đời |
| Rượu Gò Đen nào cũng nấu theo lối cũ | Tên Gò Đen được dùng rộng; rượu nấu thủ công đúng mẻ, đúng men chỉ là một phần, phải hỏi rõ nhà nấu |
| Nhà cổ Cần Đước là kiểu nhà Nam Bộ thuần | Nhiều nhà mang dấu vết nhà rường miền Trung do thợ từ đó vào dựng, pha với cách bố trí gian của nhà Nam Bộ |
| Lục bình chỉ là cỏ dại | Cọng lục bình khô bền, dẻo, đan được thảm, ghế, giỏ đi xa; nghề này cho nhiều nhà vùng trũng thêm thu nhập lúc nông nhàn |
| Lạp xưởng làm quanh năm như nhau | Mùa khô cuối năm mới là mùa chính vì nắng gió tốt; mùa mưa khó phơi, dễ hỏng |
Mỗi dòng trong bảng là một lời nhắc rằng hồ sơ làng nghề không chỉ có ở những làng cổ ngoài Bắc. Một vùng đất mới khai phá vài trăm năm vẫn tích được những nghề có cách làm riêng, gắn chặt với thổ nhưỡng và nhịp mùa của nó, chỉ là chúng ít được kể lại thành sách.
Làng nghề Long An cũ hôm nay
Đô thị hoá từ phía Sài Gòn. Vùng phía đông Long An cũ nằm sát thành phố, khu công nghiệp, khu dân cư mọc nhanh. Đất làm lò, đất phơi thu hẹp, nhiều nhà nấu rượu, làm lạp xưởng chuyển sang làm quy mô nhỏ hơn hoặc nghỉ.
Nhà cổ cần thợ giữ. Các ngôi nhà cổ được chú ý gìn giữ, nhưng thợ mộc biết làm theo lối cũ ngày càng ít; mỗi lần trùng tu thường phải mời thợ từ nơi khác. Nhiều chủ nhà cổ là con cháu đời thứ tư, thứ năm, vừa ở vừa giữ nhà, và chi phí sửa một bộ cột, một mảng mái là gánh nặng không nhỏ với một gia đình.
Lục bình theo đơn hàng. Nghề đan phụ thuộc đơn xuất khẩu, khi thị trường chậm thì nhiều nhà bỏ khung, khi đơn về lại làm. Đây là nghề phụ chứ ít khi thành nghề chính.
Rượu làng và chuyện chất lượng. Rượu làm thủ công cần nguyên liệu sạch và quy trình đúng; những nhà làm lâu năm giữ uy tín bằng cách kén nếp, kén men, nấu đúng mẻ, không pha chế.
Câu hỏi thường gặp
Long An cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Long An cũ nhập vào tỉnh Tây Ninh, nên rượu Gò Đen, nhà cổ Cần Đước, đan lục bình vùng Đồng Tháp Mười và lạp xưởng Cần Đước nay thuộc hồ sơ làng nghề Tây Ninh.
Rượu Gò Đen được nấu từ nguyên liệu gì?
Rượu Gò Đen là rượu đế nấu từ gạo nếp, ủ với men rượu rồi chưng cất qua thùng nước lạnh; người trong vùng cho rằng nếp, men và nước giếng tại chỗ làm nên vị riêng của rượu.
Nhà trăm cột ở Cần Đước có gì đặc biệt?
Đây là ngôi nhà rường bằng gỗ quý dựng từ đầu thế kỷ XX, có khoảng hơn một trăm cây cột, ráp bằng mộng không dùng đinh, với các mảng chạm và cách ráp kèo mang dấu vết nhà rường miền Trung.
Lục bình phải xử lý thế nào trước khi đan?
Cây lục bình được cắt bỏ lá và rễ, lấy phần cọng, phơi nắng nhiều ngày cho khô hẳn rồi làm mềm, bện thành sợi; phơi chưa kỹ thì giỏ, thảm đan xong rất dễ bị mốc.
Lạp xưởng Cần Đước làm vào mùa nào?
Các xóm làm lạp xưởng bận nhất từ khoảng tháng 10 âm lịch tới Tết, đúng mùa khô nắng gió tốt; trời ẩm thì lạp xưởng lâu se mặt và dễ hỏng, nên nghề tránh mùa mưa.
Đến xem lò nấu rượu cần lưu ý điều gì?
Nên đứng xa bếp lửa, nồi hèm và ống dẫn nóng, không tự thao tác; rượu không dành cho trẻ em, người lớn nếm thử thì không lái xe sau đó, và nên coi đây là dịp xem nghề hơn là đi uống.