Đồng Nai là nơi nghề thủ công miền Đông có gốc sâu nhất: từ cuối thế kỷ XVII, thương cảng Cù lao Phố trên sông Đồng Nai đã tụ thợ đá, thợ gốm, thợ mộc, thợ rèn. Ba nghề còn đọng lại rõ đến hôm nay là chạm đá Bửu Long, gốm Biên Hoà với men xanh đồng đặc trưng, và nghề dệt, đan của đồng bào Mạ, Chơ Ro ở vùng rừng phía bắc.
Sau sắp xếp năm 2025, tỉnh Đồng Nai gồm cả Bình Phước cũ, nên bản đồ nghề còn thêm vùng đất đỏ của người S'tiêng. Phần Bình Phước cũ có hồ sơ riêng; bài này đi phần Đồng Nai cũ, men theo dòng sông từ Biên Hoà ngược lên.
Tra nhanh: nghề nào ở đâu
Bảng gom các nghề tiêu biểu của Đồng Nai cũ, ghi theo tên vùng, tên làng quen gọi.
| Nơi | Nghề | Nay thuộc | Sản phẩm tiêu biểu | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Bửu Long, Biên Hoà | Chạm đá | Đồng Nai | Tượng, sư tử đá, cối, bia, đồ trang trí | Nhiều xưởng đã dời khỏi khu dân cư |
| Tân Vạn, Hoá An, Bửu Hoà | Gốm | Đồng Nai | Gốm men xanh đồng, chậu, lu, gốm sân vườn | Vùng gốm cũ ven sông |
| Cù lao Phố | Thương cảng xưa, thợ các nghề | Đồng Nai | Nay còn đình, chùa, dấu tích phố cổ | Nơi khởi đầu của nhiều nghề |
| Vùng rừng phía bắc Đồng Nai cũ | Dệt thổ cẩm, đan gùi | Đồng Nai | Khố, váy, khăn, gùi | Của đồng bào Mạ, Chơ Ro, S'tiêng |
| Bình Phước cũ | Dệt, đan, chế biến điều | Đồng Nai | Thổ cẩm S'tiêng, hạt điều | Có hồ sơ riêng |
Gốm Biên Hoà và vùng gốm Đông Nam Bộ nói chung đã có trang chuyên về làng gốm vẽ bản đồ kỹ. Ở đây gốm chỉ được đặt trong câu chuyện chung của nghề Đồng Nai.
Cù lao Phố: nơi thợ các nghề tụ về
Năm 1679, một nhóm người Hoa theo Trần Thượng Xuyên được chúa Nguyễn cho vào khai khẩn đất Đồng Nai, họ lập phố chợ trên cù lao giữa sông, về sau gọi là Cù lao Phố, Nông Nại đại phố. Thuyền buôn từ nhiều nơi ghé cảng, kéo theo nhu cầu đá xây, gạch ngói, đồ gốm, đồ gỗ, nên thợ người Hoa và người Việt tụ về hai bờ sông.
Đá xanh quanh Biên Hoà được khai thác làm bậc thềm, chân cột, tượng thờ cho đình chùa, hội quán. Đất sét ven sông thành nguyên liệu cho lò gốm, lò gạch. Gỗ từ rừng miền Đông theo sông xuống cho thợ mộc. Phố cảng suy tàn sau biến loạn cuối thế kỷ XVIII, thương nhân dời về Chợ Lớn, nhưng thợ thì nhiều người ở lại, giữ nghề cho tới hôm nay.
Dấu tích của thời đó nay là đình, chùa, hội quán trên cù lao, và chính các xóm nghề quanh Biên Hoà. Khi người thợ đá ở Bửu Long nói "nghề này có từ hồi ông bà theo thuyền vào", họ đang nói đến lớp người khai phá ấy, dù gia phả cụ thể từng nhà thì không mấy ai còn giữ được.
Chạm đá Bửu Long: từ khối đá thô tới con sư tử
Bửu Long nằm dưới chân dãy núi đá cùng tên, cạnh sông Đồng Nai. Thợ đá ở đây làm tượng, sư tử, voi đá, cối giã, bia, chân cột và nhiều đồ trang trí sân vườn. Đứng ở đầu xưởng buổi sáng, tiếng búa gõ vào đục nghe khô và đều, bụi đá mịn bay thành vệt trong nắng, người thợ đeo khẩu trang kín mặt, cúi sát vào mõm con sư tử đang thành hình. Một tượng đá đi qua các bước:
- Chọn đá. Thợ gõ thử nghe tiếng để tránh khối có vết nứt ngầm, xem thớ đá để định hướng tượng. Một vết nứt phát hiện muộn là bỏ cả khối.
- Phá khối. Cưa hoặc ghè cho ra hình khối lớn theo kích thước tượng, ngày nay dùng máy cắt cho nhanh.
- Lên dáng. Vẽ đường lớn lên đá, dùng đục to bóc dần cho ra dáng đầu, mình, chân.
- Chạm chi tiết. Đục nhỏ làm bờm, mắt, móng, hoa văn. Đây là phần thợ cả giữ, quyết định thần thái của tượng.
- Mài và hoàn thiện. Mài nhẵn các mảng cần bóng, để nhám những chỗ cần độ thô, rửa sạch bụi.
Xưa kia toàn bộ làm bằng búa, đục, mỗi tượng lớn mất nhiều tháng. Nay máy cắt, máy mài lo phần thô, người thợ giữ phần chạm tay. Chạm đá là một trong những nghề có hồ sơ chuyên sâu ở danh mục nghề mỹ nghệ ít gặp; ở Đồng Nai, nghề còn mang thêm câu chuyện của núi Bửu Long và lớp thợ Cù lao Phố.
Gốm Biên Hoà và men xanh đồng
Gốm vùng Biên Hoà có lớp nền là lò lu, lò chum của thợ người Hoa và người Việt ven sông. Bước ngoặt đến khi trường mỹ nghệ Biên Hoà được lập đầu thế kỷ XX, dạy gốm, đúc đồng. Từ đây gốm Biên Hoà có dòng gốm mỹ thuật với lối trang trí khắc nét, chạm nổi, phủ men màu.
Đặc trưng dễ nhận là men xanh đồng, một màu xanh lục pha lam lấy từ oxit đồng, thường đi cùng men trắng ngà, vàng, nâu. Lối "trổ bông" là khắc viền hình hoa lá rồi tô men từng mảng như vẽ tranh, men không chảy lẫn nhau nhờ đường khắc làm ranh. Các lò ở Tân Vạn, Hoá An, Bửu Hoà từng làm đủ thứ, từ bình, chậu, tượng tới đôn, đôn voi. Công đoạn của một chiếc bình trổ bông đi theo thứ tự: nặn hoặc in khuôn cho ra cốt, để se, vẽ phác rồi khắc nét viền, nung sơ, tô men từng ô bằng bút lông, rồi nung lần chót. Người tô men phải nhớ màu men sống khác hẳn màu sau khi nung, nên mắt nghề là mắt biết trước màu sẽ ra.
Ngày nay gốm Biên Hoà phần lớn là gốm sân vườn, chậu lớn cho thị trường trong nước và xuất khẩu. Lò củi gần như không còn, thay bằng lò gas. Nhiều lò dời khỏi khu dân cư đông đúc, và chuyện đất sét, khói lò là đề tài của mọi vùng gốm khi phố lan ra, không riêng nơi đâu.
Khung dệt và chiếc gùi của đồng bào vùng rừng
Phía bắc Đồng Nai cũ là vùng rừng, nơi đồng bào Mạ, Chơ Ro, S'tiêng sinh sống lâu đời. Nghề dệt của họ là dệt trên khung dệt đeo lưng: một đầu khung buộc vào cột nhà, đầu kia vòng qua lưng người dệt, người dệt ngồi duỗi chân, ngả người để căng sợi. Hoa văn hình học, hình răng cưa, hình thoi, màu chủ đạo là đen, đỏ, trắng.
Đan gùi là việc của đàn ông, chủ yếu dùng mây, tre, lồ ô chẻ mỏng. Gùi có nhiều cỡ: gùi to đi rẫy, gùi nhỏ đựng đồ cá nhân, gùi có nắp đựng đồ quý. Chiếc gùi đẹp được đan nan nhỏ, có hoa văn đan chéo màu đen nhuộm khói bếp.
Những nghề này gắn với đời sống buôn làng chứ không phải làng nghề làm hàng bán. Ở một số làng đồng bào, các tổ dệt được lập lại để giữ khung dệt, có nơi gắn với du lịch cộng đồng. Khi đến, nên coi đây là nhà của người ta: xin phép trước khi chụp, không cầm thử khung dệt đang căng sợi, không chê bai hay đùa cợt sản phẩm mà người ta làm hàng tuần mới xong.
Hiểu lầm phổ biến về nghề Đồng Nai
Đồng Nai hay được nhắc như một tỉnh công nghiệp, nên chuyện nghề thủ công ở đây bị hiểu lệch khá nhiều:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Đồng Nai là đất mới, không có làng nghề lâu đời | Từ cuối thế kỷ XVII Cù lao Phố đã là thương cảng tụ thợ, sớm hơn Chợ Lớn; nhiều xóm nghề quanh Biên Hoà có gốc từ thời ấy |
| Gốm Biên Hoà và gốm Lái Thiêu là một | Hai vùng gần nhau và cùng có gốc thợ người Hoa, nhưng gốm Biên Hoà có dòng gốm mỹ thuật men xanh đồng khắc nét, còn Lái Thiêu nổi với đồ gia dụng vẽ men lam |
| Tượng đá bây giờ đều làm bằng máy | Máy lo phần cắt phá, còn mắt, bờm, hoa văn vẫn do thợ chạm tay; tượng đẹp hay không nằm ở phần tay này |
| Thổ cẩm vùng rừng chỉ để bán cho khách | Khố, váy, khăn trước hết là đồ mặc trong đời sống và lễ cộng đồng; phần bán cho khách chỉ là một nhánh nhỏ |
| Bình Phước cũ không liên quan Đồng Nai | Từ 1/7/2025 Bình Phước cũ thuộc Đồng Nai, nên nghề của người S'tiêng nay nằm trong hồ sơ làng nghề của tỉnh |
Chữa được những hiểu lầm này cũng là cách nhìn Đồng Nai đúng hơn: một vùng mà nghề thủ công và nhà máy đứng cạnh nhau từ rất sớm, chứ không phải nghề chỉ có ở nơi chưa có nhà máy. Người thợ đá ở Bửu Long có thể sáng chạm tượng, chiều đưa con đi làm ca ở khu công nghiệp bên kia sông, và cả hai việc đều là một phần đời sống của cùng một gia đình.
Làng nghề Đồng Nai hôm nay
Khu công nghiệp bao quanh. Biên Hoà là một trong những nơi lập khu công nghiệp sớm nhất miền Nam. Đất xưởng đá, lò gốm ngày càng chật, nhiều hộ dời ra xa hoặc chuyển nghề.
Nguyên liệu khó hơn. Mỏ đá, mỏ sét bị quản lý chặt, nhiều nơi đóng cửa. Thợ đá phải mua đá từ nơi khác, thợ gốm phối đất nhiều nguồn.
Thợ giỏi có việc trùng tu. Đình, chùa, hội quán cổ cần thay tượng đá, sửa đồ gốm trang trí, nên người thợ giỏi vẫn được tìm đến. Đó là cách nghề giữ được tay nghề cao nhất.
Trường lớp nối nghề. Ngôi trường mỹ nghệ ở Biên Hoà vẫn có nơi tiếp nối việc dạy gốm, điêu khắc, và một số xưởng gốm, xưởng đá nhận học trò theo lối kèm cặp. Người học trẻ bây giờ ít khi theo trọn đời, nhưng nhờ họ mà kỹ thuật men, kỹ thuật chạm có người biết.
An toàn khi ghé xưởng. Xưởng đá nhiều bụi và mảnh văng, xưởng gốm có lò nóng; chỉ đứng ở chỗ chủ dặn, không tự cầm đục hay đứng sát máy cắt, trẻ em luôn có người lớn giữ.
Câu hỏi thường gặp
Đồng Nai sau sắp xếp năm 2025 gồm những đâu?
Tỉnh Đồng Nai mới gồm Đồng Nai cũ và Bình Phước cũ, nên làng nghề của tỉnh nay có cả chạm đá Bửu Long, gốm Biên Hoà lẫn nghề dệt, đan của người S'tiêng vùng Bình Phước cũ.
Cù lao Phố có liên quan gì tới làng nghề Đồng Nai?
Cù lao Phố là thương cảng do nhóm người Hoa lập từ cuối thế kỷ XVII, kéo thợ đá, thợ gốm, thợ mộc về hai bờ sông; nhiều xóm nghề quanh Biên Hoà hôm nay là hậu duệ của lớp thợ ấy.
Men xanh đồng của gốm Biên Hoà là gì?
Đó là loại men màu xanh lục pha lam tạo từ oxit đồng, thường dùng cùng lối khắc nét rồi tô men từng mảng gọi là trổ bông, trở thành dấu hiệu nhận ra gốm mỹ thuật Biên Hoà.
Làng đá Bửu Long làm những sản phẩm gì?
Thợ đá Bửu Long làm tượng, sư tử đá, voi đá, cối giã, bia, chân cột và đồ trang trí sân vườn, ngày nay dùng máy cho phần thô và giữ phần chạm chi tiết bằng tay.
Khung dệt đeo lưng của đồng bào vùng rừng hoạt động thế nào?
Một đầu khung buộc vào cột nhà, đầu kia vòng qua lưng người dệt; người dệt ngồi duỗi chân và ngả người để căng sợi, nhờ vậy điều chỉnh độ căng bằng chính cơ thể khi luồn sợi ngang.
Ghé xưởng đá ở Biên Hoà cần lưu ý gì về an toàn?
Xưởng đá nhiều bụi và mảnh đá văng, nên đứng ở chỗ chủ xưởng chỉ, tránh xa máy cắt, máy mài, không tự cầm đục thử; trẻ em cần có người lớn giữ tay suốt lúc ở trong xưởng.