Khu dệt Bảy Hiền ở vùng Tân Bình cũ, TP Hồ Chí Minh, là một làng nghề không có cổng làng: một xóm dệt do người Quảng Nam vào lập nghiệp dựng lên giữa Sài Gòn, từng có thời tiếng máy dệt chạy suốt ngày đêm trong từng con hẻm. Điều đáng biết nhất là nó cho thấy một nghề làng có thể đi theo người, vượt mấy trăm cây số, rồi bén rễ ở một nơi hoàn toàn khác.
Hôm nay phần lớn máy dệt đã im, xưởng dời ra xa, nhưng khu Bảy Hiền vẫn là nơi buôn bán vải sầm uất, và ký ức về xóm dệt vẫn sống trong những gia đình người Quảng ở đây.
Ngã tư mang tên một người Quảng
Tên Bảy Hiền theo cách người ta hay kể là tên một người đàn ông gốc Quảng Nam, thứ bảy trong nhà, tên Hiền, mở quán ở góc ngã tư từ giữa thế kỷ trước. Quán đông, người đi lại quen gọi chỗ ấy là ngã tư ông Bảy Hiền, rồi thành tên đất. Câu chuyện có nhiều dị bản, nhưng điểm chung là gốc Quảng của cái tên, và điều đó không ngẫu nhiên.
Từ những năm 1950, nhiều gia đình từ Quảng Nam vào Sài Gòn lập nghiệp, tụ lại ở vùng đất trống phía tây bắc thành phố, quanh ngã tư này. Quảng Nam xưa có những vùng trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải lâu đời, như vùng Duy Xuyên với làng lụa Mã Châu. Người đi xa mang theo thứ mình biết làm, nên khung cửi theo họ vào Nam.
Xóm người Quảng ở Bảy Hiền giữ giọng nói, món ăn, lệ cúng giỗ của quê. Những gia đình đầu tiên dựng khung dệt trong nhà, rồi gọi người làng, người họ vào làm thợ. Cứ thế, một xóm dệt thành hình, cũng theo cách một làng nghề ngoài quê thành hình: qua họ hàng, đồng hương.
Công đoạn dệt một cây vải
Thời đầu, nhiều nhà dệt bằng khung gỗ đạp chân; sau đó chuyển dần sang máy dệt chạy điện. Dù khung gì, một cây vải vẫn đi qua những bước mà người thợ dệt nào cũng thuộc:
- Mắc sợi dọc. Hàng trăm, hàng nghìn sợi dọc được quấn song song lên trục theo đúng chiều dài, đúng số sợi. Người ta gọi là mắc cửi; sai một sợi là cả tấm vải có vệt.
- Hồ sợi. Sợi dọc được nhúng hồ (bột pha nước) rồi phơi, để sợi cứng, trơn, ít đứt khi dệt.
- Lên go, lên khổ. Từng sợi dọc được luồn qua go (bộ phận nâng hạ sợi) và lược (khung răng giữ khổ vải). Đây là việc tỉ mỉ nhất, có khi mất cả ngày.
- Đánh suốt. Sợi ngang được quấn vào ống suốt đặt trong thoi.
- Dệt. Go nâng hạ sợi dọc tạo miệng vải, thoi đưa sợi ngang qua, lược đập chặt. Máy chạy đều, người thợ canh sợi đứt để nối ngay.
- Xả cuộn và kiểm vải. Vải dệt xong được cuộn thành cây, trải trên bàn soi tìm lỗi, rồi giao cho mối nhuộm, mối may.
Người từng sống ở Bảy Hiền những năm ấy hay kể: đi trong hẻm lúc nửa đêm vẫn nghe tiếng máy dệt lách cách sau cánh cửa sắt, nhà nào cũng thoảng mùi hồ sợi và mùi dầu máy, còn bọn trẻ ngủ ngon lành giữa tiếng máy như ngủ trong tiếng mưa. Với người trong xóm, tiếng máy ấy là dấu hiệu nhà còn việc, và sự im lặng mới là điều đáng lo.
Nhìn về quê gốc: nghề dệt xứ Quảng
Muốn hiểu vì sao người Quảng ở Bảy Hiền dệt giỏi, phải nhìn về quê họ. Ven sông Thu Bồn, vùng Duy Xuyên, Điện Bàn từng có những bãi dâu xanh mướt, nhà nào cũng nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa và dệt vải. Người con gái lớn lên biết ngồi khung cửi, người con trai biết sửa khung, chở tơ đi chợ. Nghề dệt ở đó là nghề của cả vùng, có chợ tơ, chợ lụa riêng.
Khi chiến tranh và cuộc sống khó khăn đẩy nhiều gia đình rời quê vào Nam, họ không mang theo được bãi dâu, nhưng mang theo được đôi tay. Ở Sài Gòn không trồng dâu nuôi tằm được, nên người Quảng chuyển sang dệt sợi bông, sợi tổng hợp mua sẵn, và từ khung tay chuyển sang máy dệt. Cái giữ lại là cách mắc cửi, cách canh sợi, cách nhìn một tấm vải đạt hay không.
Mối dây giữa Bảy Hiền và quê gốc không đứt. Có thời thợ giỏi ở Sài Gòn về quê giúp đặt máy, có thời người quê vào Sài Gòn học cách chạy máy mới. Làng lụa Mã Châu ở Duy Xuyên đã có trang chuyên viết kỹ; điều đáng nói ở đây chỉ là hai nơi cách nhau gần nghìn cây số mà cùng chung một mạch nghề.
Thời xóm dệt rộn ràng
Cả nhà cùng làm. Chồng chạy máy, vợ đánh suốt, con cái nối sợi, người già kiểm vải. Nhiều nhà vừa ở vừa làm xưởng, giường kê sát máy, bữa cơm dọn ngay cạnh cuộn vải mới dệt. Đứa trẻ trong xóm biết nối sợi đứt trước khi biết đi xe đạp.
Thợ theo đường đồng hương. Người làng ở Quảng Nam vào làm thợ, học nghề rồi tự mở xưởng, kéo thêm người làng vào. Xóm dệt lớn lên theo vòng tròn ấy.
Vải đi khắp miền Nam. Vải Bảy Hiền theo mối buôn tới các chợ miền Tây, miền Đông, làm áo bà ba, quần áo lao động, khăn. Chợ vải quanh ngã tư cũng đông dần.
Nghề kéo theo nghề. Quanh khu dệt mọc lên tiệm sửa máy, tiệm bán sợi, mối nhuộm, mối in, quán ăn cho thợ. Cả một hệ sinh kế xoay quanh khung dệt. Một chiếc máy hỏng giữa đêm là có người chạy đi gõ cửa tiệm sửa máy đầu hẻm, và tiệm ấy cũng thường là của một người đồng hương.
Giữ lệ quê. Người Quảng ở Bảy Hiền giữ lệ giỗ chạp, ngày Tết theo quê, cùng nhau góp lập hội đồng hương. Ngày Tết, xưởng nào cũng tắt máy, nhà nào cũng cúng ông bà và những người đã truyền nghề. Nghề và quê đi cùng nhau, khó tách.
Nghề xưa và nghề nay ở Bảy Hiền
Từ những năm cuối thế kỷ trước, khu dệt thay đổi nhanh. Bảng đặt hai thời cạnh nhau:
| Khía cạnh | Thời xóm dệt rộn ràng | Hôm nay |
|---|---|---|
| Máy móc | Khung đạp chân rồi máy dệt điện cũ, đặt trong nhà ở | Phần lớn máy cũ đã thanh lý; xưởng lớn dời ra ngoại thành, sang các tỉnh lân cận |
| Sản phẩm | Vải khổ, vải lao động, khăn | Buôn vải, dệt kim, may mặc, phụ liệu |
| Người làm | Cả nhà, thợ đồng hương | Thợ thuê, chủ cửa hàng vải; con cháu nhiều người làm nghề khác |
| Không gian | Hẻm nhỏ, tiếng máy ngày đêm | Phố buôn vải, nhà cao tầng, xưởng nhỏ còn rải rác |
| Lý do đổi | — | Vải công nghiệp, vải nhập, quy định về tiếng ồn, đất nội đô ngày càng đắt |
Sự đổi thay ấy không phải là nghề chết, mà là nghề đổi dạng: từ dệt sang buôn và may. Nhiều cửa hàng vải ở khu Bảy Hiền hôm nay là con cháu những gia đình từng chạy máy dệt, và họ vẫn nhìn một tấm vải bằng con mắt của người thợ.
Hiểu lầm phổ biến về khu dệt Bảy Hiền
Vì khu dệt nằm giữa phố và đã đổi dạng nhiều, người ngoài hay hiểu lệch câu chuyện của nó:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Bảy Hiền là làng nghề cổ của Sài Gòn | Khu dệt hình thành chủ yếu từ giữa thế kỷ XX, do người Quảng di cư dựng lên, nên là làng nghề trẻ |
| Bảy Hiền dệt lụa tơ tằm như quê gốc | Ở Sài Gòn không có dâu tằm, khu dệt chủ yếu dệt vải từ sợi bông và sợi tổng hợp mua sẵn |
| Khu dệt đã biến mất hoàn toàn | Máy dệt cũ phần lớn đã thanh lý, nhưng nghề chuyển sang buôn vải, dệt kim, may mặc, vẫn do nhiều gia đình cũ làm |
| Ngã tư Bảy Hiền đặt theo tên một nhân vật lịch sử | Theo cách kể phổ biến, đó là tên gọi dân gian theo một người chủ quán gốc Quảng, không phải tên đặt chính thức theo nhân vật nào |
Gỡ được những hiểu lầm ấy, câu chuyện Bảy Hiền hiện ra rõ hơn: không phải một làng nghề cổ bị thành phố nuốt mất, mà một làng nghề sinh ra từ chính thành phố, lớn lên cùng thành phố và đổi dạng theo nhịp thành phố. Đó cũng là số phận chung của nhiều xóm nghề đô thị phía Nam, nơi nghề sống bằng khả năng xoay chuyển nhiều hơn bằng sự giữ nguyên.
Bảy Hiền hôm nay và cách nhìn một làng nghề đô thị
Đến Bảy Hiền hôm nay, khó hình dung đây từng là một xóm dệt. Đường lớn, nhà phố, cửa hàng vải xếp cây vải cao tới trần. Vài con hẻm sâu vẫn còn xưởng nhỏ chạy máy dệt kim, máy may, nhưng không còn cảnh cả xóm cùng một nhịp máy.
Câu chuyện của Bảy Hiền vẫn đáng kể vì nó khác hẳn hình dung về làng nghề. Không có đình thờ tổ nghề riêng, không có cổng làng, không có lễ hội nghề; chỉ có một cộng đồng đồng hương và một nghề họ mang theo. Ở các đô thị phía Nam, nhiều làng nghề sinh ra theo cách đó, và cũng tan theo cách đó khi thành phố lớn lên.
Người muốn tìm lại ký ức có thể dạo các hẻm quanh ngã tư, ghé chợ vải, ăn một tô mì Quảng ở quán của người Quảng, và nếu gặp người lớn tuổi có thời gian, hỏi chuyện ngày xưa. Hãy nhớ đây là khu dân cư và khu buôn bán đang làm việc: không chắn lối cửa hàng, hỏi trước khi chụp người đang làm, và đứng xa máy may, máy dệt đang chạy.
Câu hỏi thường gặp
Khu dệt Bảy Hiền nằm ở đâu?
Khu dệt Bảy Hiền nằm quanh ngã tư Bảy Hiền ở vùng Tân Bình cũ, TP Hồ Chí Minh; nay là khu buôn bán vải sầm uất, còn một số xưởng dệt kim và may mặc nhỏ trong các hẻm.
Vì sao gọi là ngã tư Bảy Hiền?
Theo cách kể phổ biến, tên gọi bắt nguồn từ một người đàn ông gốc Quảng Nam, thứ bảy trong nhà, tên Hiền, mở quán ở góc ngã tư từ giữa thế kỷ trước; câu chuyện có nhiều dị bản khác nhau.
Nghề dệt ở Bảy Hiền đến từ đâu?
Nghề do những gia đình Quảng Nam vào Sài Gòn lập nghiệp từ khoảng những năm 1950 mang theo, vì quê họ có những vùng trồng dâu, dệt vải lâu đời; họ gọi người làng vào làm thợ rồi lập xưởng.
Mắc cửi là công đoạn gì?
Mắc cửi là quấn hàng trăm, hàng nghìn sợi dọc song song lên trục máy dệt theo đúng chiều dài và đúng số sợi; chỉ cần sai một sợi là tấm vải dệt ra sẽ có vệt lỗi chạy dọc.
Khu dệt Bảy Hiền hôm nay còn dệt không?
Phần lớn máy dệt cũ đã thanh lý, xưởng lớn dời ra ngoại thành và các tỉnh lân cận; khu Bảy Hiền nay chủ yếu buôn vải, may mặc, còn ít xưởng dệt kim nhỏ.
Đến Bảy Hiền tìm hiểu nghề dệt nên làm gì?
Có thể dạo các hẻm quanh ngã tư, ghé chợ vải và trò chuyện với người lớn tuổi trong cộng đồng người Quảng; nên hỏi trước khi chụp, không chắn lối cửa hàng và đứng xa máy đang chạy.