Nghề thêu tay ở miền Bắc có hai làng hay được nhắc tên: Quất Động ở vùng Thường Tín cũ, nay thuộc Hà Nội, nơi theo lời truyền rộng rãi, ông Lê Công Hành, một vị quan đi sứ thời Lê, đã học nghề thêu và về dạy cho dân làng, được tôn làm tổ nghề thêu; và Văn Lâm ở vùng Hoa Lư cũ, nay thuộc Ninh Bình, nổi tiếng với thêu ren trên khăn trải bàn, áo, gối, ngay bên những cánh đồng lúa giữa núi đá vôi.
Điều làm người lần đầu xem thợ thêu phải ngạc nhiên là sợi chỉ: một sợi tơ được chẻ đôi, chẻ tư, có khi mảnh hơn nữa, để thêu được sợi tóc, hàng mi, lông vũ. Hồ sơ này đi qua lời truyền về tổ nghề, các mũi thêu truyền thống, các công đoạn làm một bức thêu, đời sống làng thêu hôm nay và vài điều cần biết khi ghé thăm.
Lời truyền về tổ nghề thêu
Theo lời truyền được nhiều làng thêu phía Bắc giữ, ông Lê Công Hành người làng Quất Động, đỗ đạt và làm quan thời Lê, trong một lần đi sứ phương Bắc đã để ý học cách thêu, cách làm lọng, rồi khi về nước đem truyền lại cho dân làng. Từ Quất Động, nghề thêu lan ra nhiều làng quanh vùng. Người dân tôn ông làm tổ nghề thêu và thờ ở đền làng; các phường thêu ở Hà Nội xưa cũng có nơi thờ tổ.
Như mọi lời truyền về gốc nghề, câu chuyện này nói về cách làng nhớ và tôn vinh người mở nghề hơn là một bản ghi chính xác từng chi tiết. Nghề thêu hẳn đã có từ trước đó trong đời sống người Việt, trên áo mũ, cờ quạt, đồ thờ. Điều ông tổ để lại, theo cách người làng kể, là sự tinh xảo và cách tổ chức thành một nghề có người dạy, người học.
Ngày giỗ tổ nghề thêu và nghi thức cụ thể do làng giữ. Nếu bạn làm bài tìm hiểu địa phương, nên hỏi ban quản lý di tích của làng hoặc các cụ cao tuổi, ghi lại cả những câu ca, câu chuyện xoay quanh ông tổ, vì đó là phần tư liệu ít được chép lại nhất.
Những mũi thêu làm nên nghề
Đâm xô. Mũi thêu chính để tô mảng và chuyển màu. Các mũi chỉ dài ngắn so le nhau, mũi sau đâm xen vào giữa mũi trước, nhờ vậy hai màu chỉ cạnh nhau hoà vào nhau như màu vẽ. Cánh hoa chuyển từ hồng đậm sang trắng, bầu trời chuyển từ xanh sang hồng đều nhờ mũi này.
Lướt vặn. Mũi thêu tạo đường nét như sợi dây xoắn, dùng cho cành cây, thân cỏ, đường viền, nét tóc. Mũi sau đè một nửa lên mũi trước, nghiêng theo một chiều, làm đường thêu nổi và mềm.
Mũi đột. Mũi thêu đi thành đường liền, chắc, dùng cho nét mảnh, chữ, hoạ tiết nhỏ.
Mũi bó, mũi sa và các mũi trang trí. Nhiều mũi khác được dùng để tạo vân nổi, tạo hạt, tạo nền lưới. Mỗi làng, mỗi thợ có cách gọi và cách làm hơi khác nhau, nên tên gọi các mũi thêu cũng là một kho chữ nghề đáng ghi chép.
Thêu ren. Ở Văn Lâm, bên cạnh thêu tranh còn có nghề thêu ren: rút sợi, khoét lỗ trên vải rồi thêu viền tạo những hoạ tiết thủng như ren. Kỹ thuật này đòi độ chính xác cao vì lỡ cắt sai một sợi vải là hỏng cả mảng.
Các công đoạn làm một bức thêu tay
Mỗi xưởng có cách riêng, nhưng một bức thêu tay thường đi qua những bước sau.
- Ra mẫu. Người vẽ mẫu phác hình trên giấy, quyết định bố cục, màu chính.
- Can mẫu lên vải. Cách truyền thống là châm kim thủng theo nét mẫu trên giấy, đặt lên vải rồi xoa bột màu cho bột lọt qua lỗ, để lại những chấm nhỏ trên vải làm đường thêu.
- Căng khung. Vải được căng thẳng trên khung gỗ. Căng chùng thì đường thêu nhăn, căng quá thì vải giãn, tháo khung ra bức thêu bị co.
- Chọn và chẻ chỉ. Thợ chọn màu chỉ theo mẫu, chẻ sợi chỉ thành nhiều sợi nhỏ tuỳ chi tiết: mảng lớn dùng sợi to, tóc, mi mắt dùng sợi rất mảnh.
- Thêu nền. Thêu các mảng lớn trước như trời, nước, áo, nền cảnh.
- Thêu chi tiết. Thêu các phần nhỏ, sắc như khuôn mặt, mắt, lông chim, cánh hoa, nơi cần mũi kim thật đều.
- Tháo khung, hoàn thiện. Bức thêu được tháo khỏi khung, là phẳng, cắt chỉ thừa, đóng khung hoặc may thành sản phẩm.
Một bức thêu lớn, nhiều chi tiết có thể cần nhiều người thêu cùng lúc trên một khung và kéo dài nhiều tháng. Bức thêu chân dung là thử thách lớn nhất, vì chỉ lệch vài sợi ở khoé mắt là khuôn mặt đã khác người. Người thêu chân dung thường để khuôn mặt lại sau cùng, khi tay đã quen với tấm vải, và chỉ thêu phần mắt vào những buổi sáng nhiều ánh sáng nhất.
Một buổi sáng bên khung thêu
Hiên nhà rộng, ba chiếc khung thêu kê song song, mỗi khung một người ngồi. Chiếc đài nhỏ phát chương trình buổi sáng, nhưng chẳng ai nghe, mắt ai cũng cúi sát mặt vải. Người phụ nữ ngồi khung giữa rút một sợi chỉ hồng, đưa lên môi vuốt nhẹ cho thẳng, xỏ kim, rồi đâm xuống một nhát chính xác ngay mép cánh sen. Ngoài sân, cô con gái học lớp tám ngồi trên chiếc ghế đẩu, tập thêu một chiếc lá nhỏ trên mảnh vải vụn, thỉnh thoảng giơ lên hỏi mẹ.
Nghề thêu truyền chủ yếu theo cách đó: con gái ngồi cạnh mẹ, cháu ngồi cạnh bà, học từ chiếc lá, cánh hoa, tới con chim, rồi khuôn mặt. Người học phải quen với việc ngồi lâu, mắt nhìn gần, tay đều. Nhiều thợ thêu kể rằng điều khó nhất không phải mũi kim mà là sự kiên nhẫn, ngồi cả ngày chỉ được một bàn tay vải.
Ở nhiều làng, nghề thêu là việc làm thêm của phụ nữ lúc nông nhàn, nhận hàng về thêu tại nhà. Nhờ vậy nghề len vào từng nếp nhà, không cần xưởng lớn, và đó cũng là lý do làng thêu thường yên tĩnh hơn hẳn những làng nghề có lò, có búa.
Thêu tay và thêu máy: hiểu lầm và điều đúng
Nhiều người khó phân biệt thêu tay với thêu máy, hoặc nghĩ thêu nào cũng như nhau. Bảng dưới đặt cạnh nhau những hiểu lầm thường gặp.
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Thêu tay nào cũng đẹp hơn thêu máy | Thêu máy đều, nhanh, hợp với hoạ tiết lặp; thêu tay quý ở sự chuyển màu mềm, chi tiết sống động, dấu tay riêng |
| Nhìn mặt trước là biết thêu tay hay máy | Mặt sau thường nói nhiều hơn: thêu tay có nút chỉ, đường chỉ không đều tuyệt đối; thêu máy có lớp lót, mũi đều như in |
| Thêu chỉ dùng chỉ tơ | Có chỉ tơ, chỉ cotton, chỉ tơ nhân tạo; mỗi loại cho độ bóng và độ bền khác nhau |
| Thêu ren là ren móc | Thêu ren là rút sợi, khoét lỗ trên vải rồi thêu viền; ren móc là móc chỉ thành ren riêng |
| Tranh thêu chỉ để treo | Thêu có trên áo dài, khăn, gối, rèm, đồ thờ, đồ lưu niệm và nhiều vật dụng khác |
Hiểu được những điểm này, bạn sẽ thấy vì sao làng thêu luôn có hai dòng sản phẩm sống cạnh nhau, và vì sao những bức thêu tay chi tiết vẫn có chỗ đứng riêng.
Làng thêu hôm nay
Thêu tay và thêu máy cùng tồn tại. Máy thêu vi tính làm nhanh các mẫu lặp, đáp ứng đơn hàng lớn. Thêu tay giữ phần tranh, chân dung, đồ cao cấp, đồ đặt riêng.
Du lịch và thêu ren. Ở Văn Lâm, gần các điểm du lịch của Ninh Bình, nhiều gia đình vừa thêu vừa giới thiệu sản phẩm cho khách. Nghề nhờ vậy có thêm đầu ra, nhưng cũng chịu cạnh tranh của hàng thêu máy bày bán lẫn.
Người thêu chủ yếu là phụ nữ trung niên. Người trẻ đi làm công ty, nhà máy nhiều hơn, vì thu nhập thêu tay không đều. Một số lớp dạy thêu được mở cho học sinh, người khuyết tật, giúp nghề có thêm người theo.
Thêu ở những vùng khác. Ngoài hai làng trên, nghề thêu còn sống ở Huế với lối thêu gắn với áo dài, đồ dùng cung đình xưa, và ở nhiều làng ven Hà Nội nhận hàng về thêu tại nhà. Mỗi vùng có màu chỉ, đề tài ưa chuộng riêng: Huế thường thanh, nhã; phía Bắc nhiều tranh phong cảnh, hoa điểu.
Mắt và lưng. Ngồi thêu lâu ảnh hưởng tới mắt và cột sống. Nhiều thợ có thói quen nghỉ giải lao, nhìn xa, đứng dậy đi lại giữa các buổi thêu, một kinh nghiệm truyền miệng đáng giữ. Thợ thêu già hay dặn người mới: thêu dưới ánh sáng tự nhiên, ngồi thẳng lưng, và đừng bao giờ cố thêu khi mắt đã mỏi, vì mũi kim lúc ấy sẽ lệch mà mình không biết.
Ghé làng thêu
Vài lưu ý ngắn để chuyến ghé không làm phiền việc của làng:
- Không chạm tay vào mặt vải đang thêu; mồ hôi tay có thể để lại vết.
- Không kéo, rút sợi chỉ trên khung, kể cả sợi trông như thừa.
- Chụp ảnh thì xin phép, tắt đèn chớp để không làm chói mắt người thêu.
- Trẻ em đi cùng nên được người lớn giữ, tránh kim, kéo.
Câu hỏi thợ thêu thích nhất thường là hỏi về các mũi thêu: tên gọi, cách đâm, vì sao chỗ này đâm xô mà chỗ kia lướt vặn. Một câu hỏi như vậy thường mở ra cả một buổi chuyện nghề.
Ở Văn Lâm, nhiều nhà thêu ngay bên lối đi, tiện cho khách nhìn. Dù vậy, đó vẫn là nơi làm việc và là hiên nhà của người ta; đứng xem một lúc, hỏi han nhẹ nhàng rồi cảm ơn, đừng đứng chắn ánh sáng chiếu vào khung thêu, vì thợ thêu cần đủ sáng hơn bất cứ thứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Làng thêu Quất Động nay thuộc đâu?
Làng Quất Động thuộc vùng Thường Tín cũ, nay thuộc thành phố Hà Nội. Theo lời truyền rộng rãi, đây là quê của ông Lê Công Hành, người được tôn làm tổ nghề thêu.
Ai là tổ nghề thêu?
Theo lời truyền được nhiều làng thêu phía Bắc giữ, tổ nghề thêu là ông Lê Công Hành, người làng Quất Động, làm quan thời Lê, học nghề thêu khi đi sứ rồi về dạy dân làng. Ông được thờ ở đền làng và nhiều nơi có tục thờ tổ nghề thêu.
Làng thêu ren Văn Lâm ở đâu?
Văn Lâm thuộc vùng Hoa Lư cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, gần các điểm du lịch nổi tiếng của vùng núi đá vôi. Làng được biết đến với thêu ren trên khăn trải bàn, áo, gối, bên cạnh thêu tranh.
Mũi đâm xô là gì?
Đâm xô là mũi thêu tô mảng, các mũi chỉ dài ngắn so le, mũi sau đâm xen vào giữa mũi trước. Nhờ vậy hai màu chỉ cạnh nhau hoà vào nhau, tạo hiệu ứng chuyển màu mềm như vẽ, dùng nhiều cho cánh hoa, bầu trời.
Phân biệt thêu tay và thêu máy thế nào?
Nên lật mặt sau: thêu tay thường có nút chỉ, đường chỉ không đều tuyệt đối, chuyển màu mềm. Thêu máy có lớp lót, mũi đều như in, hoạ tiết lặp chính xác. Hai loại phục vụ những nhu cầu khác nhau.
Học thêu tay mất bao lâu?
Người mới thường tập từ những chi tiết đơn giản như chiếc lá, cánh hoa trong nhiều tháng. Để thêu được chim muông, phong cảnh cần vài năm, còn thêu chân dung đòi thợ có nhiều năm kinh nghiệm và đôi mắt rất tinh.