GanLien.comGắn Liền
Tổ nghề, lễ nghề và giữ nghề

Làng nghề mai một: vì sao nghề tắt và dấu vết còn lại trong làng

Vì sao một nghề có tiếng lâu đời lại tắt ở làng: hàng công nghiệp thay thế, mất nguyên liệu, không người nối, phố lấn đất, và cách đọc dấu vết nghề cũ còn lại.

Dusty wooden loom frame and coiled ropes stored under the eaves of an old tiled house, a cat sleeping beside them, quiet courtyard, overhead late afternoon light

Một nghề tắt ở làng hiếm khi tắt trong một ngày. Thường là cả mấy chục năm: mỗi năm bớt vài nhà làm, rồi chỉ còn người già, rồi một mùa giỗ tổ người ta nhận ra không còn ai đặt sản phẩm lên ban thờ nữa. Nguyên nhân hay gặp nhất là hàng công nghiệp thay thế, mất nguyên liệu, không người nối và đất làm nghề thành đất ở.

Nhưng nghề tắt không biến mất hẳn. Nó để lại tên xóm, đình thờ tổ, đồ nghề trên gác, câu ca dao, và ký ức những người từng làm. Bài này kể vì sao nghề tắt, cách nhận ra một làng từng có nghề, và những trường hợp nghề đã được thắp lại.

Nghề xưa và lý do vắng dần

Không nêu làng cụ thể, bảng dưới gom những loại nghề từng phổ biến ở nhiều làng và lý do thường gặp khiến chúng thưa đi.

Loại nghềTừng làm gìVì sao vắng dầnCòn lại gì
Nồi đất, lu vại thủ côngĐồ đun nấu, chứa nước, chứa mắmNồi nhôm, inox, đồ nhựa thay thếMột số lò làm đồ trang trí, đồ dùng cho quán ăn
Guốc gỗGuốc đi hằng ngàyDép nhựa, giày dép công nghiệpVài nhà làm guốc cho áo dài, cho đoàn nghệ thuật
Giấy dó thủ côngGiấy viết, giấy in tranh, in sáchGiấy công nghiệp, mất bãi phơi, mất nguồn vỏ dóGiấy cho hoạ sĩ, cho tranh dân gian, đồ lưu niệm
Rổ rá, thúng mủng treĐồ dùng nhà nôngRổ nhựa rẻ, bềnChuyển sang đồ trang trí, đồ đựng cao cấp
Dệt vải khung gỗVải mặc hằng ngàyVải công nghiệpDệt hàng đặc biệt, khăn, vải cho trang phục truyền thống
Gạch ngói thủ côngVật liệu xây nhàGạch tuynel, nhà máyNgói cho trùng tu đình chùa, nhà cổ

Điểm chung: nghề mất chỗ khi thứ nó làm ra không còn là đồ cần hằng ngày. Nghề nào tìm được vai mới, như đồ trang trí, đồ trùng tu, đồ cho nghệ thuật, thì còn sống, dù nhỏ hơn trước nhiều.

Bốn nguyên nhân chính

Hàng công nghiệp thay thế. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Khi một chiếc nồi nhôm rẻ hơn, bền hơn nồi đất, chiếc rổ nhựa không mục như rổ tre, người mua chuyển đi rất nhanh. Nghề không thua vì làm kém, mà vì thứ nó làm ra không còn cần như trước. Chỉ trong một đời người, cả một mặt hàng có thể biến mất khỏi chợ quê.

Mất nguyên liệu. Nhiều nghề phụ thuộc một loại nguyên liệu tại chỗ: đất sét ở bãi sông, tre ở rặng làng, cây dó ở rừng, cói ở bãi bồi. Khi bãi đất bị lấp, rừng bị khai thác hết, bãi bồi thành khu dân cư, nghề phải mua nguyên liệu xa, đắt, có khi kém chất lượng hơn.

Không người nối. Người trẻ có lựa chọn khác, thu nhập ổn định hơn. Nghề vất vả, làm theo mùa, lời ít, nên cha mẹ cũng không muốn con theo. Khi lứa thợ cuối nghỉ tay, những khâu then chốt mất theo.

Mất đất làm nghề. Bãi phơi, ao ngâm, chỗ dựng lò thành đất ở, đất dự án. Có nghề vẫn có khách, vẫn có người muốn làm, nhưng không còn chỗ để làm. Ở nhiều nơi, đây là nguyên nhân đến sau cùng nhưng dứt khoát nhất.

Một gác xép ở làng từng làm nghề

Người con trai dắt khách leo cầu thang gỗ lên gác xép. Ánh sáng lọt qua mấy viên ngói kính chiếu xuống một chiếc khung cửi đã tháo rời, gác lên nhau, phủ lớp bụi mỏng. Cạnh đó là mấy cuộn dây gai, một chiếc thoi gỗ bóng lên vì tay người cầm nhiều năm, và một chồng nong nia đã mục vành.

Anh bảo đồ của bà nội, bà dệt tới năm bảy mươi mấy tuổi mới thôi. Cả xóm này ngày trước nhà nào cũng có khung, tối đến tiếng thoi lách cách khắp ngõ. Giờ không ai dệt nữa, nhưng không nhà nào nỡ bán khung cho người buôn đồ cũ. Mỗi lần giỗ bà, anh lại lên gác, phủi bụi chiếc thoi, đặt lên ban thờ một hôm rồi cất lại.

Trước khi xuống, anh lấy ra một tấm vải nhỏ gấp vuông, màu đã ngả. Đó là tấm cuối cùng bà dệt, chưa kịp cắt khỏi khung thì bà ốm. Cả nhà giữ nguyên như vậy, không ai mang đi may.

Cảnh ấy cho thấy nghề tắt rồi vẫn còn ở trong nhà. Với người lập hồ sơ, những gác xép như vậy là kho tư liệu: đồ nghề, sổ sách, ảnh cũ, và người còn nhớ cách dùng chúng. Chỉ cần một buổi chiều ngồi hỏi, chụp lại từng món, ghi tên gọi của nó, là đã giữ được một phần nghề.

Cách đọc dấu vết một nghề đã tắt

Muốn biết một làng từng làm nghề gì, có thể dò theo những dấu vết sau:

  • Tên đất, tên xóm, tên ngõ. Nhiều xóm giữ tên gắn với nghề hoặc với một khâu nghề, như xóm lò, xóm nhuộm, ngõ phơi, bến ngâm.
  • Đình và tục thờ tổ. Nếu đình thờ một vị được gọi là tổ nghề, hoặc làng còn ngày giỗ tổ, thì làng từng có nghề ấy, dù nay không ai làm.
  • Ca dao, câu đố, câu hát. Nhiều câu ca dao địa phương nhắc tới nghề của làng, có khi là nguồn hiếm hoi còn lại.
  • Đồ nghề trong nhà. Khung cửi, khuôn, bàn xoay, búa, đe, thường cất ở gác xép, chuồng cũ, nhà thờ họ.
  • Kiến trúc nhà. Nhà có sân rộng bất thường, có gian xưởng, có ao sát nhà, có nền lò cũ.
  • Lời các cụ. Nguồn quý nhất, và cũng là nguồn mất nhanh nhất. Một buổi ngồi nghe kể có thể ghi được tên các khâu, tên dụng cụ, mùa làm và nơi bán hàng ngày trước.

Ghi lại những dấu vết ấy là việc ai cũng làm được, không cần chuyên môn. Học sinh làm bài tìm hiểu địa phương, người con xa quê về thăm nhà đều có thể bắt đầu từ một câu hỏi với ông bà: hồi trước làng mình làm nghề gì?

Khi nghề tắt, làng mất gì

Mất nghề trước hết là mất một nguồn sống. Nhưng với làng, cái mất còn sâu hơn. Nghề là thứ nối các nhà trong làng lại với nhau: người này làm khâu này, nhà kia làm khâu kia, cùng chung mối buôn, chung ngày giỗ tổ. Khi nghề tắt, sợi dây ấy lỏng ra. Mỗi nhà đi làm một nơi, sáng đi tối về, hàng xóm ít gặp nhau hơn.

Làng cũng mất một phần nhịp sống. Những mùa đông việc khi cả làng thức khuya làm hàng Tết, những buổi sáng sân phơi kín sản phẩm, những âm thanh quen thuộc như tiếng chày, tiếng thoi, tiếng búa, đều lặng đi. Người già trong làng hay nói nhớ nhất là tiếng nghề, vì tiếng ấy là thứ báo cho biết làng đang sống.

Và làng mất một phần căn cước. Khi người ta hỏi quê bạn ở đâu, câu trả lời làng có nghề ấy từng là niềm tự hào. Khi nghề tắt, làng chỉ còn là một cái tên trên bản đồ hành chính, giống hàng trăm làng khác.

Có những nghề được thắp lại

Không phải nghề tắt nào cũng tắt hẳn. Có những nghề sau mấy chục năm vắng bóng lại được một người, một nhóm người làm lại: người con về quê tìm các cụ còn nhớ cách làm, nhà nghiên cứu cùng làng phục dựng một kỹ thuật, nhà thiết kế đặt hàng giúp làng có lý do để làm tiếp.

Những lần thắp lại ấy thường bắt đầu nhỏ: một xưởng, vài người thợ, dòng hàng ít mà kỹ. Sản phẩm không còn là đồ dùng hằng ngày như xưa mà là đồ có câu chuyện, cho người biết quý. Có nơi nghề sống lại nhờ trùng tu đình chùa, nhà cổ cần đúng loại ngói, loại gạch, loại gỗ chạm xưa.

Cũng có khi nghề được thắp lại nhờ chính quyền và nhà trường: lớp dạy nghề cho thanh niên, chương trình đưa nghề vào giờ học ngoại khoá, hỗ trợ một nhóm thợ dựng xưởng mẫu. Những chương trình ấy bền hay không tuỳ ở chỗ sản phẩm có người mua thật sự hay chỉ làm để trưng bày.

Điều quyết định là còn người nhớ. Nghề nào tắt mà vẫn còn một cụ biết làm thì khôi phục được. Nghề nào tắt quá lâu, không còn ai nhớ, không còn đồ nghề, thì khôi phục chỉ còn là làm theo ảnh, làm theo phỏng đoán, khó còn đúng như xưa.

Mai một hay chỉ là đổi dạng

Cũng nên thận trọng khi gọi một nghề là mai một. Có làng thôi làm sản phẩm cũ nhưng giữ kỹ năng để làm thứ khác: làng dệt chuyển sang may, làng gò đồng chuyển sang gò inox, làng chạm gỗ chuyển sang chạm đá. Nhìn ngoài tưởng nghề mất, thật ra là nghề đổi dạng. Đôi tay quen gò, quen chạm, quen dệt vẫn còn, chỉ là đặt lên vật liệu khác, sản phẩm khác.

Ngược lại, có làng nhìn ngoài tưởng nghề còn sôi nổi, nhưng chỉ còn bán hàng làm ở nơi khác, hoặc chỉ còn gia công một khâu nhỏ theo đơn. Kỹ năng làm trọn sản phẩm đã mất, chỉ còn tên.

Vì thế, khi lập hồ sơ một làng, câu hỏi đúng không phải là nghề còn hay mất, mà là: làng còn làm được trọn sản phẩm không, ai còn giữ khâu then chốt, và nghề đã đổi thành gì.

Trả lời được ba câu ấy, bạn sẽ có một bức tranh thật hơn nhiều so với một danh sách làng nghề còn hay mất. Và nhiều khi, chính việc đặt câu hỏi ấy với người trong làng lại khiến họ nhìn lại nghề của mình, bắt đầu ghi chép, giữ đồ nghề, dạy cho con cháu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhiều làng nghề truyền thống bị mai một?

Những nguyên nhân chính là hàng công nghiệp thay thế sản phẩm thủ công, nguyên liệu tại chỗ cạn dần, người trẻ không theo nghề và đất làm nghề bị chuyển thành đất ở. Thường nhiều nguyên nhân cùng lúc khiến nghề thưa dần qua vài chục năm.

Làm sao biết làng mình ngày xưa làm nghề gì?

Có thể hỏi các cụ cao tuổi, tìm hiểu đình làng thờ ai, xem tên các xóm ngõ, đọc ca dao địa phương và tìm đồ nghề cũ còn cất trong các gia đình. Lễ giỗ tổ nghề nếu còn là đầu mối rõ nhất.

Nghề đã thất truyền có khôi phục lại được không?

Được, nếu còn người nhớ cách làm hoặc còn đồ nghề, tư liệu. Nhiều nghề đã được thắp lại nhờ người con về quê, nhà nghiên cứu, nhà thiết kế hoặc nhu cầu trùng tu đình chùa, nhà cổ.

Nghề mai một khác nghề đổi dạng thế nào?

Nghề mai một là không còn ai giữ kỹ năng làm sản phẩm. Nghề đổi dạng là làng vẫn giữ kỹ năng nhưng làm sản phẩm khác hợp thời hơn, như từ dệt sang may hay từ chạm gỗ sang chạm đá.

Học sinh làm bài tìm hiểu nghề truyền thống địa phương nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ câu hỏi với ông bà, các cụ trong làng về nghề xưa, rồi đến đình làng xem thờ ai, chụp ảnh đồ nghề cũ, ghi lại ca dao và tên xóm. Ghi rõ ai kể, kể khi nào để bài có nguồn.

Đồ nghề cũ trong nhà nên giữ hay bán?

Nên giữ nếu có thể, vì đồ nghề là tư liệu quý về nghề của gia đình và của làng. Nếu không giữ được, có thể hỏi đình làng, nhà truyền thống của địa phương hoặc bảo tàng xem có nơi nhận lưu giữ không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138