GanLien.comGắn Liền
Tổ nghề, lễ nghề và giữ nghề

Giỗ tổ nghề ở làng: chuẩn bị, tế lễ, trình nghề và bữa cỗ chung

Một kỳ giỗ tổ nghề ở làng diễn ra thế nào: ai đứng ra lo, lễ vật có gì, đội tế làm những gì, phần trình nghề, thi tay nghề và bữa cỗ chung sau lễ.

Rows of villagers in long blue and red ceremonial robes kneeling in a communal house courtyard, drums and incense in front, wide view from the back, golden afternoon light

Giỗ tổ nghề là ngày cả làng nghề dừng tay để nhớ người đã đem nghề về. Ở nhiều làng, đây là ngày lớn ngang Tết: xưởng đóng cửa, người đi xa trở về, đình mở, đội tế khoác áo thụng, và trên ban thờ đặt những sản phẩm đẹp nhất năm để trình tổ.

Mỗi làng làm một kiểu, nhưng một kỳ giỗ tổ thường đi qua cùng một trình tự: họp làng phân việc, sắm lễ, tập tế, rước, tế chính, trình nghề, rồi bữa cỗ chung. Dưới đây là từng phần, kèm những chỗ làng nghề khác hẳn hội làng thông thường.

Giỗ tổ vào ngày nào

Không có một ngày chung cho mọi nghề. Mỗi làng giữ ngày giỗ riêng, thường là ngày được coi là ngày mất của vị tổ theo thần tích hoặc lời truyền, có làng thì chọn một ngày đẹp đầu xuân hay sau vụ làm ăn. Vì vậy cùng một nghề, các làng khác nhau có thể giỗ vào những tháng khác nhau.

Người làng luôn tính theo âm lịch. Có làng giỗ một ngày, có làng kéo dài hai ba ngày khi năm ấy làm to, gọi là năm chính hội, xen với những năm làm nhỏ chỉ dâng hương. Muốn biết ngày cụ thể của một làng, cách chắc nhất là hỏi ban quản lý đình hoặc các cụ trong làng, vì lịch trên mạng đôi khi chép nhầm hoặc chép theo năm cũ.

Một điều thú vị: ngày giỗ tổ thường rơi vào lúc nghề tạm rảnh. Làng làm hàng Tết thì giỗ sau Tết, làng làm theo mùa nước thì giỗ khi nước chưa về. Người xưa sắp lễ theo nhịp nghề, để không ai phải bỏ mẻ hàng đang dở.

Chuẩn bị: từ cuộc họp làng tới đêm tập tế

Phần chuẩn bị thường bắt đầu cả tháng trước. Ở một làng nghề vẫn giữ lệ cũ, việc chạy theo thứ tự đại khái như sau:

  1. Họp ban khánh tiết hoặc hội nghề. Các cụ cao niên, đại diện các họ và chủ các xưởng ngồi lại, định năm nay làm to hay nhỏ, ai làm chủ tế, mỗi nhà góp bao nhiêu.
  2. Chọn người vào đội tế. Chủ tế thường là người cao tuổi, gia đình đề huề, làm nghề giỏi và không có tang trong năm. Các vị bồi tế, đông xướng, tây xướng được chọn theo tiếng nói rõ và thuộc nghi thức.
  3. Dọn đình, lau đồ thờ. Thanh niên quét dọn, các bà các cô lau đồ đồng, thay khăn ban thờ, đánh bóng kiệu.
  4. Chọn sản phẩm trình tổ. Mỗi xưởng, mỗi họ chọn thứ đẹp nhất mình làm được trong năm để mang lên đình.
  5. Viết văn tế. Người hay chữ trong làng soạn hoặc chép lại bài văn tế, kể công tổ và báo việc làng trong năm.
  6. Tập tế. Đội tế tập nhiều tối liền theo hiệu trống, hiệu chiêng; người xem quanh sân đình cũng là một phần vui của những ngày trước lễ.

Ở những làng đã ít người làm nghề, phần chuẩn bị thu gọn lại, có khi chỉ còn ban quản lý đình lo. Nhưng chính đêm tập tế vẫn là lúc nhiều người trẻ được nghe lại câu chuyện tổ nghề từ miệng các cụ.

Lễ vật: thứ gì đặt lên ban thờ tổ

Lễ vật giỗ tổ nghề có phần chung với mọi lễ ở đình, và có phần riêng chỉ làng nghề mới có.

Nhóm lễ vậtThường gồmÝ nghĩa
Lễ chungHương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu, nước, xôi, oảnNhư mọi lễ ở đình làng
Lễ mặn (nơi có lệ)Gà luộc, xôi, có làng làm lễ to hơn theo lệ cũPhần do các họ hoặc các giáp góp
Sản phẩm trình nghềChiếc bình, bức thêu, hộp sơn, tấm lụa, bộ dao, chiếc trống… tốt nhất trong nămBáo với tổ rằng nghề vẫn được giữ và giỏi lên
Dụng cụ nghềCó làng bày dụng cụ cũ: khuôn, búa, dùi, khung thêuNhắc lại thuở nghề còn làm hoàn toàn bằng tay
Lễ của nhà làm ăn kháGia đình làm ăn khấm khá trong năm có thể góp thêmTạ ơn tổ, theo lòng tự nguyện

Phần sản phẩm trình nghề là thứ làm giỗ tổ khác hẳn hội làng thường. Người xem có thể nhìn thấy trình độ của cả làng trong một buổi sáng trên ban thờ.

Văn tế nói gì với tổ

Bài văn tế giỗ tổ nghề thường viết theo lối biền ngẫu, đọc to, chậm, có nhịp. Phần mở báo ngày tháng năm, tên làng, tên người đứng tế. Phần giữa kể công tổ: tổ đi đâu, học được gì, về dạy dân thế nào, nhờ đó làng có miếng ăn qua bao đời. Phần cuối báo việc làng trong năm và xin tổ phù hộ cho nghề được bền, thợ được khoẻ tay, hàng đi được xa.

Ở nhiều làng, văn tế được chép lại qua nhiều đời, chữ Hán hoặc chữ Nôm, rồi về sau được dịch hoặc soạn mới bằng chữ quốc ngữ để người trẻ hiểu. Có làng còn giữ bản văn tế cũ cẩn thận như giữ sắc phong, coi đó là một phần lý lịch của nghề.

Nghe kỹ một bài văn tế, người ngoài có thể biết khá nhiều về làng: nghề đến từ đâu theo lời làng tự kể, làng từng có những nghề phụ nào, năm nào được mùa hàng, năm nào làng góp công tu sửa đình. Đó là lý do người nghiên cứu văn hoá dân gian thường xin chép lại văn tế khi lập hồ sơ một làng nghề.

Rước và tế chính

Ở làng làm to, lễ thường mở bằng lễ rước: kiệu, bài vị hoặc sắc phong của tổ nghề được rước từ miếu, từ nhà thờ họ hay từ một nơi được coi là gốc tích, về đình. Đi đầu là cờ, trống, phường bát âm; sau là kiệu, đội tế, rồi dân làng. Có làng rước nước từ sông, giếng về làm lễ mộc dục, tức lễ tắm tượng, lau bài vị.

Tế chính diễn ra trước ban thờ. Đông xướng, tây xướng hô từng bước theo nghi thức; chủ tế cùng các bồi tế quỳ, lạy, dâng hương, dâng rượu, đọc văn tế. Mỗi động tác có hiệu trống, hiệu chiêng. Một tuần tế có thể kéo dài cả tiếng, tiếng xướng vang trong gian đình, khói hương dày tới mức nhìn ban thờ như qua lớp sương.

Sau tuần tế của làng, đến lượt các họ, các xưởng, các phường lên dâng hương. Có làng để cả người làm nghề ở nơi khác, như những làng con tách từ làng gốc, về dâng lễ, coi như con cháu về giỗ tổ.

Trình nghề và thi tay nghề

Ở nhiều làng, giỗ tổ đi kèm phần trình nghề ngay tại sân đình. Làng thêu trải khung thêu cho người xem tận mắt đường kim; làng rèn cho mấy lò nhỏ đỏ lửa từ sáng; làng làm bánh bày nong nia, bột, khuôn, thi nhau làm cho khéo.

Có năm, sân đình một làng mộc kê hai dãy bàn dài. Mỗi bàn một người thợ trẻ, một khúc gỗ, một bộ đục. Các cụ đi dọc từng bàn, cúi xem đường chạm, rồi ghi tên vào giấy. Người đứng xem không nhiều lời, chỉ thỉnh thoảng có tiếng ồ khi một bông hoa sen hiện ra từ khúc gỗ mít còn thơm nhựa.

Phần thi không nặng chuyện giải thưởng. Người thắng được làng ghi nhận, được các cụ khen trước đình, thế là đủ. Nhưng với người trẻ, đó là lúc tay nghề được làng nhìn thấy, cũng là cách các cụ chọn ra ai có thể dạy lại cho lứa sau.

Khu vực trình nghề có lửa, kim loại nóng hay dao đục luôn có người của làng đứng giữ. Người xem nên đứng ngoài dây ngăn, không tự cầm dụng cụ, và giữ trẻ em ở xa lò.

Bữa cỗ chung và phần hội

Lễ xong là thụ lộc. Mâm cỗ bày khắp sân đình, nhà khách, có khi tràn sang nhà dân. Ngồi mâm nào thường theo lệ: các cụ ngồi trước, rồi đến các họ, các giáp. Bữa cỗ là lúc chuyện nghề được kể nhiều nhất: năm nay hàng đi đâu, xưởng nào thiếu thợ, đứa nào mới học mà đã khá tay.

Phần hội tuỳ làng: hát chèo, hát quan họ, đánh cờ người, kéo co, đấu vật. Có làng tổ chức thêm triển lãm ảnh xưa, trưng bày sản phẩm qua các thời kỳ cho người trẻ xem. Người làm nghề ở xa về thường dành buổi chiều để thắp hương nhà thờ họ, thăm các cụ, rồi mới về.

Ở nhiều làng, giỗ tổ cũng là dịp quyên góp tu bổ đình, lập quỹ khuyến học hoặc quỹ giữ nghề. Danh sách người góp được dán ở cột đình, nhưng nhiều nhà vẫn góp mà không ghi tên.

Người lạ được mời ngồi mâm thì cứ ngồi, ăn uống từ tốn, chờ các cụ cầm đũa trước. Rượu trong ngày giỗ tổ là rượu lễ, người không uống cứ từ chối nhẹ nhàng, không ai trách; ai đã uống thì không cầm lái về.

Giỗ tổ hôm nay: thứ đổi và thứ còn

Có những thay đổi dễ thấy. Lễ được rút ngắn để người đi làm kịp về; mâm cỗ có khi đặt nấu ngoài; loa thùng thay cho tiếng xướng mộc. Ở làng đô thị hoá mạnh, đường rước ngắn lại vì nhà cửa lấn hết lối cũ.

Nhưng có những thứ còn nguyên. Trình tự tế vẫn giữ, vì đội tế học từ các cụ đời trước. Phần trình sản phẩm còn được làm kỹ hơn, vì làng biết đó là bộ mặt của mình. Và giỗ tổ vẫn là ngày các xưởng thôi cạnh tranh, đứng chung một hàng.

Điều đáng lo không phải lễ to hay nhỏ, mà là khi giỗ tổ chỉ còn người già lo. Những làng giữ nghề tốt thường là làng để người trẻ đứng vào đội tế, khiêng kiệu, viết lại văn tế, ghi hình lễ để lưu lại.

Cũng có làng đưa thêm phần mới vào ngày giỗ tổ: lớp dạy nghề ngắn cho học sinh trong làng, buổi nói chuyện về lịch sử nghề, góc trưng bày sản phẩm qua các đời. Những phần ấy không thay được nghi lễ cũ, nhưng giúp ngày giỗ tổ không chỉ là việc của các cụ.

Câu hỏi thường gặp

Giỗ tổ nghề thường diễn ra vào tháng nào?

Không có tháng chung. Mỗi làng giỗ theo ngày được coi là ngày mất của tổ hoặc ngày làng tự quy ước, tính theo âm lịch. Nhiều làng chọn lúc nghề tạm rảnh, như sau Tết hoặc giữa hai vụ hàng.

Khách du lịch có được xem lễ giỗ tổ nghề không?

Phần lớn làng để người ngoài đứng xem, nhất là phần rước và trình nghề. Khi tế chính, nên đứng ngoài khu hành lễ, không đi ngang ban thờ, ăn mặc kín đáo và hỏi trước khi chụp ảnh các cụ trong đội tế.

Sản phẩm đặt lên ban thờ trong ngày giỗ tổ để làm gì?

Đó là cách làng trình với tổ rằng nghề vẫn được giữ và tay nghề còn tốt. Mỗi xưởng, mỗi họ chọn thứ đẹp nhất trong năm để mang lên đình, sau lễ thì mang về hoặc giữ lại trưng bày.

Ai được làm chủ tế trong lễ giỗ tổ nghề?

Thường là người cao tuổi, gia đình đầy đủ, có uy tín và làm nghề giỏi, trong năm không có tang. Mỗi làng có lệ riêng, có nơi chọn luân phiên giữa các họ, có nơi do hội nghề bầu.

Giỗ tổ nghề khác hội làng thế nào?

Hội làng thường gắn với thành hoàng và cả cộng đồng làng, còn giỗ tổ nghề gắn với người làm nghề và vị tổ của nghề. Giỗ tổ có phần trình sản phẩm, thi tay nghề mà hội làng thông thường không có.

Năm chính hội trong giỗ tổ nghề là gì?

Nhiều làng không làm lễ to hằng năm mà xen kẽ: năm chính hội tổ chức rước, tế đầy đủ và mở hội nhiều ngày, những năm còn lại chỉ dâng hương, tế nhỏ. Chu kỳ này do lệ làng quy định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138