GanLien.comGắn Liền
Những nghề mỹ nghệ ít gặp

Làng làm quạt: Chàng Sơn, Đào Xá và nghề vót nan, dán giấy, căng lụa

Hồ sơ nghề làm quạt: Chàng Sơn và Đào Xá (Hà Nội), tre làm nan, các bước ngâm, vót, xâu, dán giấy, căng lụa, các loại quạt và làng quạt hôm nay.

Hundreds of half-finished paper fans spread open to dry across a brick courtyard, a craftswoman crouching to check the folds, overhead view, soft late afternoon light

Hai làng quạt được nhắc nhiều nhất ở miền Bắc đều thuộc Hà Nội: Chàng Sơn ở vùng Thạch Thất cũ, nổi tiếng với quạt giấy, quạt lụa nhiều màu; và Đào Xá ở vùng Ứng Hoà cũ, được biết đến với nghề làm nan quạt và quạt tre, nhiều nhà làm hàng đi xa. Điều thú vị là chiếc quạt giấy trông đơn giản lại cần cả chục công đoạn, từ ngâm tre cho khỏi mọt, vót nan cho mỏng đều, tới dán giấy sao cho gấp mở cả nghìn lần không rách.

Hồ sơ này đi qua chất liệu, các công đoạn, các loại quạt mà làng làm, chuyện làng quạt sống thế nào khi quạt điện và điều hoà có mặt khắp nơi, và vì sao những chiếc quạt tay vẫn còn được đặt làm mỗi năm. Kèm theo vài lưu ý ngắn nếu bạn muốn ghé xem.

Tre làm nan: nơi mọi chiếc quạt bắt đầu

Chiếc quạt giấy hay quạt lụa đều có xương là những thanh tre mỏng, trong nghề gọi là nan. Nan đẹp thì quạt bền, gấp mở êm, cầm nhẹ tay. Vì thế người làm quạt chọn tre rất kỹ: tre phải đủ tuổi, không non quá để khỏi cong, không già quá để khỏi giòn, thớ thẳng, ít mắt. Thợ già nhìn đốt tre, gõ nghe tiếng là đoán được tre ấy cho nan tốt hay không.

Tre chặt về không dùng ngay. Nhiều nơi ngâm tre dưới nước hoặc dưới bùn một thời gian để rút bớt nhựa và đường trong thân, nhờ vậy nan về sau ít bị mọt ăn. Có nhà luộc hoặc sấy nan. Đây là bí quyết nhỏ nhưng quyết định tuổi thọ của chiếc quạt, và mỗi nhà một cách, ít khi nói hết.

Ở Đào Xá, nghề làm nan quạt được biết đến như một nghề chính của nhiều hộ. Những bó nan trắng ngà phơi đầy sân, đầy ngõ, rồi được chuyển cho các nhà khác dán giấy, căng vải, hoặc đi xa. Đây là cách chia việc quen thuộc của làng nghề đồng bằng Bắc Bộ: mỗi nhà làm giỏi một khâu, cả làng thành một xưởng lớn không có tường bao.

Các công đoạn làm một chiếc quạt giấy

Mỗi làng mỗi nhà có cách riêng, nhưng một chiếc quạt giấy thủ công thường đi qua những bước sau.

  1. Chặt và cưa tre thành từng đoạn theo chiều dài nan định làm.
  2. Ngâm, luộc hoặc sấy để chống mọt, giúp tre dẻo và bền.
  3. Chẻ nan thành từng thanh mỏng bản, rồi vót cho đều, phần đầu dưới dày làm cán, phần trên mỏng dần để dán giấy.
  4. Phơi và đánh nhẵn nan cho khô hẳn, sạch xơ. Nan còn ẩm mà dán giấy thì về sau quạt bị mốc.
  5. Khoan lỗ và xâu nan. Các nan được khoan lỗ ở chân, xếp chồng lên nhau, xâu bằng chốt hoặc đinh tán nhỏ, để quạt xoè ra khép vào quanh một trục.
  6. Dán giấy. Quạt xoè ra trên khuôn, giấy được quét hồ, dán lên nan, thường hai lớp kẹp nan ở giữa. Người thợ miết tay cho giấy ôm sát từng nan.
  7. Gấp nếp. Khi giấy còn hơi ẩm, quạt được khép lại theo từng nếp, ép cho nếp ăn vào giấy.
  8. Phơi, vẽ, hoàn thiện. Quạt được xoè phơi cho khô, rồi vẽ hoặc in hoa văn, gắn tua, đóng gói.

Quạt lụa làm tương tự, chỉ khác ở khâu căng lụa thay cho dán giấy, và nan thường được làm kỹ hơn, mỏng hơn. Có những chiếc quạt lụa vẽ tay mất nhiều ngày cho riêng phần vẽ.

Điều người ngoài ít để ý là chiếc nan đầu và nan cuối, trong nghề hay gọi là nan cái, dày và to hơn các nan giữa. Chúng là hai chiếc khung bảo vệ khi quạt khép lại, thường được chạm, khắc hoặc sơn cho đẹp. Một chiếc quạt có nan cái đẹp là dấu hiệu của người thợ chăm chút.

Một chiều phơi quạt

Sân gạch của một ngôi nhà trong làng kín những chiếc quạt xoè tròn như những bông hoa nửa vòng. Có chiếc trắng tinh còn chờ vẽ, có chiếc đỏ, chiếc vàng in hoa sen. Người phụ nữ ngồi xổm, lật từng chiếc cho mặt kia hứng nắng, tay nhẹ như sợ làm rách nếp. Trong nhà, tiếng dao vót nan sột soạt đều đều, xen tiếng radio. Gió chiều thổi qua, cả sân quạt khẽ rung một lượt, như đang tự quạt cho mình.

Mùa phơi quạt đẹp nhất là những ngày nắng hanh. Gặp mưa nồm, giấy lâu khô, hồ dễ mốc, cả làng phải trải quạt trong nhà hoặc sấy. Mùa hè trước đây là mùa quạt bán chạy nhất; nay đơn hàng rải đều hơn vì quạt còn được dùng làm quà, làm đồ trang trí, đạo cụ biểu diễn.

Người làm quạt hay nói nghề này cần đôi tay nhẹ hơn là đôi tay khoẻ. Vót nan đòi sự đều tay, dán giấy đòi sự khéo léo, gấp nếp đòi sự kiên nhẫn. Vì thế trong nhiều nhà, các khâu này do phụ nữ và người lớn tuổi đảm nhận, còn đàn ông làm khâu chặt tre, chẻ, chuyên chở. Trẻ con trong làng lớn lên giữa những bó nan, nhiều đứa biết phân biệt nan tốt nan xấu trước cả khi biết đi xe đạp, dù người lớn chỉ cho chúng đứng xem, không cho cầm dao vót.

Những loại quạt làng làm

Từ một bó nan, làng quạt làm ra nhiều loại quạt cho những nhu cầu rất khác nhau. Bảng dưới là các nhóm thường gặp.

Loại quạtChất liệu chínhDùng đểĐiều làm nên chiếc quạt tốt
Quạt giấyNan tre, giấyQuạt mát, làm quà, trang tríNan đều, giấy dán phẳng, gấp mở êm
Quạt lụaNan tre vót mỏng, lụaBiểu diễn, trang trí, quà tặngLụa căng đều, nét vẽ tay tinh
Quạt múaNan tre, vải, có khi gắn tuaMúa, sân khấu, lễ hộiNhẹ, xoè gọn, màu nổi dưới đèn
Quạt nan đanNan tre đan thành mặt quạt, cán treQuạt mát hằng ngày ở nông thônĐan khít, cán chắc
Quạt trang trí cỡ lớnNan tre to, giấy hoặc vảiTreo tường, trang trí sự kiệnKhung vững, không cong khi treo lâu

Ở nhiều vùng quê, chiếc quạt nan, quạt mo cau từng là vật bất ly thân của các bà, các mẹ trong những trưa hè không điện. Những chiếc quạt ấy nay hiếm dần, nhưng vẫn còn trong ký ức của nhiều người, và đôi khi trong chiếc giỏ của các cụ đi lễ chùa.

Gốc tích nghề quạt và tục thờ tổ

Quạt tay có mặt trong đời sống người Việt từ rất lâu, từ quạt mo, quạt lá cọ của nhà nông tới quạt lông, quạt lụa của nhà quyền quý. Nghề làm quạt giấy, quạt lụa thành làng ở vùng ven Hà Nội gắn với nhu cầu của kinh thành và các phố buôn bán. Mỗi làng quạt có lời truyền riêng về người đầu tiên mang nghề về làng.

Hồ sơ này không nêu tên tổ nghề hay năm khởi nghề cụ thể của Chàng Sơn hay Đào Xá, vì các nguồn kể khác nhau và chưa đủ chắc. Như nhiều làng nghề Bắc Bộ, các làng quạt có đình làng, có tục thờ tổ nghề và ngày lễ do làng giữ; người làm bài tìm hiểu nên hỏi trực tiếp người coi đình hoặc các cụ cao tuổi.

Chàng Sơn cũng là một làng nhiều nghề: ngoài quạt còn có nghề mộc, chạm khắc. Đây là nét chung của nhiều làng ven Hà Nội, nơi người ta không chỉ sống bằng một nghề, mà xoay theo nhu cầu của thị trường từng thời.

Chiếc quạt còn đi vào sân khấu và lễ hội. Trong chèo, trong múa dân gian, chiếc quạt là đạo cụ để diễn tả cảm xúc: xoè ra là vui, che mặt là thẹn, gõ nhẹ là ra hiệu. Những đoàn nghệ thuật đặt quạt múa riêng, đòi nan nhẹ, xoè gọn, màu nổi dưới ánh đèn. Đơn hàng ấy tuy không nhiều nhưng giúp người thợ giữ được tay nghề làm đồ tinh.

Làng quạt hôm nay

Từ đồ dùng sang đồ quà. Quạt điện, điều hoà làm nhu cầu quạt tay để quạt mát giảm hẳn. Làng quạt chuyển sang làm quạt quà tặng, quạt in hình theo đơn, quạt cho đám cưới, sự kiện, quạt cho đoàn múa, nhà hát.

Máy vào khâu nan. Máy chẻ, máy vót giúp làm nan nhanh và đều hơn. Khâu dán giấy, căng lụa, vẽ tay vẫn chủ yếu làm bằng tay.

Đi xa. Nhiều đơn hàng quạt tre, quạt giấy đi ra nước ngoài, nơi người ta quý đồ tre thủ công. Điều này giữ cho nghề có việc đều, nhất là ở những làng chuyên làm nan.

Thợ trẻ ít. Thu nhập từ quạt không cao bằng nhiều nghề khác, nên người trẻ ít theo. Nghề chủ yếu do người trung niên và người lớn tuổi giữ.

Mẫu mới trên nan cũ. Những chiếc quạt in tên cô dâu chú rể, in hình phong cảnh, in hoạ tiết theo yêu cầu của khách đặt đã thành dòng hàng quen. Nan vẫn là nan tre vót tay hay vót máy, chỉ mặt quạt đổi theo thời. Nhiều người trong làng coi đây là cách để cái khung cũ còn chỗ sống.

Ghé làng quạt

Vài lưu ý ngắn nếu bạn muốn ghé xem làng làm quạt:

  • Sân phơi quạt là nơi làm việc; hỏi chủ nhà trước khi bước vào, không giẫm lên quạt đang phơi.
  • Khu chẻ tre, vót nan có dao sắc và máy; trẻ em đứng xa, có người lớn giữ.
  • Ngày nắng đẹp là ngày bận nhất; muốn trò chuyện nên chọn lúc chiều muộn.
  • Chụp ảnh người đang làm thì xin phép trước.

Nếu bạn là học sinh làm bài tìm hiểu, hãy nhờ người thợ cho xem một chiếc nan trước và sau khi vót. Chỉ nhìn hai chiếc nan cạnh nhau, bạn đã hiểu vì sao người ta nói nghề quạt nằm ở đôi tay.

Nếu được mời thử gấp một chiếc quạt đã khô, hãy gấp theo đúng nếp có sẵn, từ từ, đừng gập ngược. Một chiếc quạt gập sai nếp là rách giấy, và đó là công của cả một buổi chiều.

Câu hỏi thường gặp

Làng quạt Chàng Sơn nay thuộc đâu?

Làng Chàng Sơn thuộc vùng Thạch Thất cũ, nay thuộc thành phố Hà Nội. Làng nổi tiếng với quạt giấy, quạt lụa nhiều màu, và cũng là làng có nghề mộc, chạm khắc.

Làng Đào Xá làm quạt gì?

Làng Đào Xá thuộc vùng Ứng Hoà cũ, nay thuộc Hà Nội, được biết đến với nghề làm nan quạt và quạt tre. Nhiều hộ làm nan rồi chuyển cho nơi khác dán giấy, căng vải, và có hàng đi xa.

Vì sao tre làm nan quạt phải ngâm?

Ngâm tre dưới nước hoặc dưới bùn giúp rút bớt nhựa và đường trong thân tre, nhờ vậy nan về sau ít bị mọt ăn và dẻo hơn. Một số nơi luộc hoặc sấy nan thay vì ngâm. Đây là bí quyết quyết định độ bền của chiếc quạt.

Quạt giấy và quạt lụa khác nhau thế nào?

Quạt giấy dùng giấy dán hai lớp kẹp nan, nhẹ và rẻ hơn, dùng để quạt mát hoặc làm quà. Quạt lụa căng lụa trên nan vót mỏng, thường vẽ tay, dùng cho biểu diễn, trang trí và quà tặng trang trọng.

Làm một chiếc quạt giấy mất bao lâu?

Tuỳ cách làm, nhưng một chiếc quạt thủ công phải qua nhiều ngày nếu tính cả ngâm tre, phơi nan và phơi giấy. Khi các khâu được chia cho nhiều nhà, mỗi nhà làm hàng loạt, nên năng suất cả làng cao hơn nhiều so với một người làm trọn.

Làng quạt hôm nay còn làm quạt để quạt mát không?

Vẫn còn, nhưng phần lớn quạt tay nay được dùng làm quà tặng, đồ trang trí, đạo cụ múa và sân khấu. Quạt nan đan cho nhà nông thì ít dần, chủ yếu còn ở vùng quê và trong tay người lớn tuổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138