GanLien.comGắn Liền
Những nghề mỹ nghệ ít gặp

Làng đèn lồng: khung tre Hội An, giấy kiếng Phú Bình và đêm rằm sáng phố

Hồ sơ nghề làm đèn lồng: khung tre bọc vải ở Hội An (nay thuộc Đà Nẵng), lồng đèn giấy kiếng ở xóm Phú Bình (TP Hồ Chí Minh), công đoạn và nghề hôm nay.

Silk lantern frames of split bamboo hanging unfinished from the rafters of a narrow wooden workshop, hands gluing yellow fabric onto one, warm evening glow, close view

Nghề làm đèn lồng ở Việt Nam có hai gương mặt rất khác nhau. Ở phố cổ Hội An, vùng Quảng Nam cũ nay thuộc Đà Nẵng, người ta làm đèn lồng khung tre bọc vải, có loại xếp gọn được, treo khắp phố và theo khách đi khắp nơi. Ở xóm Phú Bình thuộc vùng quận 11 cũ của TP Hồ Chí Minh, nhiều gia đình nhiều đời làm lồng đèn giấy kiếng cho mùa Trung thu: ông sao, cá chép, con thỏ, khung tre, giấy bóng nhiều màu.

Hai nơi, hai chất liệu, hai mùa nghề, nhưng cùng chung một khung xương bằng tre và một đôi tay uốn nan. Hồ sơ này đi qua lời truyền về gốc nghề, các công đoạn làm ra chiếc đèn, cảnh làm việc trong mùa cao điểm, và chuyện nghề đèn lồng sống thế nào khi đèn nhựa, đèn điện tử tràn ngập.

Đèn lồng Hội An: nghề của một phố buôn

Hội An từng là thương cảng sầm uất, nơi thương nhân nhiều nước đến buôn bán, trong đó có người Hoa và người Nhật. Theo lời truyền phổ biến, chiếc đèn lồng có mặt ở phố từ những ngày ấy, theo chân các thương nhân, rồi được người địa phương làm theo cách của mình. Hồ sơ này không nêu năm cụ thể vì các nguồn khác nhau; điều chắc là đèn lồng đã gắn với hình ảnh phố cổ qua nhiều thế hệ.

Đèn lồng Hội An có khung tre chẻ mỏng, uốn thành hình tròn, hình quả bí, hình giọt nước, hình kim cương, rồi bọc vải lụa hoặc vải phi bóng nhiều màu. Nhiều loại đèn có trục giữa và chốt, nhờ đó có thể xếp lại gọn như một chiếc ô, tiện mang đi xa. Đây là một cải tiến làm nên sức sống của nghề trong thời du lịch.

Những đêm rằm, phố cổ thắp đèn lồng, ánh vàng, đỏ, xanh soi xuống mặt sông. Cảnh ấy khiến nhiều người nghĩ đèn lồng chỉ để trang trí cho đẹp, nhưng với người làm nghề, mỗi chiếc đèn là cả chuỗi công đoạn tỉ mỉ, và mỗi nhà có kiểu dáng, cách uốn khung mà người trong nghề nhìn là nhận ra. Màu vải cũng có ngôn ngữ riêng: đỏ cho dịp vui, vàng cho sự ấm áp, xanh, tím cho những góc phố muốn dịu hơn. Thợ phối màu giỏi chỉ cần nhìn một dãy đèn treo là biết thiếu màu gì.

Các công đoạn làm một chiếc đèn lồng Hội An

Đường đi chung của một chiếc đèn lồng khung tre bọc vải:

  1. Chọn tre. Tre già, thẳng thớ, được ngâm và phơi để chống mọt, giúp nan dẻo khi uốn.
  2. Chẻ và vót nan. Tre được chẻ thành những nan mỏng, vót đều, độ dày tuỳ cỡ đèn.
  3. Uốn khung. Nan được uốn cong, hai đầu cố định vào hai vòng ở đỉnh và đáy. Với đèn xếp được, các nan gắn vào trục có chốt để mở ra, gập vào.
  4. Buộc và chỉnh dáng. Thợ chỉnh từng nan cho đều khoảng cách, để chiếc đèn tròn trịa, cân đối khi treo.
  5. Căng vải. Vải được cắt theo từng múi, quét keo lên nan, dán vải lên từng ô giữa hai nan, miết cho phẳng, không nhăn.
  6. Cắt mép và viền. Phần vải thừa được cắt gọn, viền mép cho sạch.
  7. Hoàn thiện. Gắn chóp, đáy, tua rua, móc treo; có loại vẽ hoặc thêu trang trí.

Khâu căng vải là khâu thử tay nhất. Vải kéo căng quá thì khung méo, lỏng quá thì nhăn. Người thợ giỏi dán một chiếc đèn mà từ xa nhìn như liền một khối, không thấy mép ghép.

Xóm lồng đèn Phú Bình và mùa Trung thu

Ở TP Hồ Chí Minh, xóm Phú Bình thuộc vùng quận 11 cũ được biết đến như một trong những nơi còn giữ nghề làm lồng đèn Trung thu truyền thống. Lồng đèn ở đây làm bằng khung tre hoặc khung kẽm, dán giấy kiếng, tức giấy bóng trong nhiều màu, bên trong cắm nến. Hình dáng quen thuộc là ông sao năm cánh, cá chép, con thỏ, con bướm, chiếc tàu, chiếc máy bay.

Khác với Hội An, nghề ở Phú Bình theo mùa rất rõ. Từ vài tháng trước Trung thu, cả xóm bận rộn: người chẻ tre, người uốn khung, người dán giấy, người vẽ mắt cá, vẽ vảy. Những chiếc khung tre trắng chất đầy hiên nhà, rồi dần đổi thành những chiếc đèn rực màu treo kín lối đi.

Mỗi nhà trong xóm thường có mẫu quen của mình, có nhà mạnh về cá chép, có nhà mạnh về ông sao, có nhà nhận làm những mẫu lớn cho trường học, nhà văn hoá. Khung kẽm được nhiều nhà dùng vì bền và uốn nhanh, nhưng khung tre vẫn được giữ cho những chiếc đèn truyền thống mà người lớn muốn mua cho con như mua lại tuổi thơ của chính mình.

Buổi tối trước rằm tháng Tám một tuần, con hẻm sáng lên bởi những ngọn đèn treo thử. Một ông cụ ngồi trên chiếc ghế nhựa thấp, kẹp chiếc khung cá chép giữa hai đầu gối, tay dán từng mảnh giấy kiếng đỏ lên vảy, miết bằng ngón cái đã bóng lên vì keo. Bên cạnh, đứa cháu nhỏ ngồi xem, được giao việc đưa từng mảnh giấy đã cắt sẵn, mắt không rời con cá dần thành hình.

Đèn kéo quân: chiếc đèn biết tự quay

Trong họ nhà đèn Trung thu, có một chiếc đèn khiến trẻ con thời trước mê mẩn: đèn kéo quân. Bên ngoài là một lồng đèn giấy hình hộp hoặc hình trụ, bên trong có một trục quay nhẹ, đầu trục gắn một chiếc chong chóng giấy, thân trục gắn những hình cắt bằng giấy: người cưỡi ngựa, người đánh cá, người kéo xe. Khi thắp ngọn nến ở dưới, hơi nóng bốc lên làm chong chóng quay, kéo theo cả vòng hình người, bóng in lên vỏ đèn thành một đoàn quân nối nhau đi mãi.

Đèn kéo quân là ví dụ đẹp về hiểu biết dân gian: không cần pin, không cần máy, chỉ cần một ngọn nến và sự khéo léo trong cách cân trục, cắt chong chóng. Trục nặng quá thì không quay, nhẹ quá thì đổ. Người làm đèn kéo quân giỏi cân chỉnh tới mức đèn quay đều ngay cả khi ngọn nến đã nhỏ.

Ngày nay, đèn kéo quân hiếm hơn nhiều so với đèn ông sao hay đèn cá chép, chủ yếu do một số người lớn tuổi còn làm, và thường được đặt trước cho các buổi trưng bày Trung thu, các lớp học trải nghiệm. Nếu có dịp thấy một chiếc đèn kéo quân đang quay, bạn sẽ hiểu vì sao các thế hệ trước nhớ nó lâu đến vậy.

Hai kiểu đèn, nhìn nhanh

Bảng dưới đặt cạnh nhau hai dòng đèn lồng được nhắc nhiều nhất, để bạn thấy chúng khác nhau thế nào.

Tiêu chíĐèn lồng Hội AnLồng đèn giấy kiếng Phú Bình
Nay thuộcĐà Nẵng (vùng Quảng Nam cũ)TP Hồ Chí Minh (vùng quận 11 cũ)
KhungTre chẻ, uốn tròn, có loại xếp đượcTre hoặc kẽm, uốn theo hình con vật, ngôi sao
VỏVải lụa, vải phi bóngGiấy kiếng nhiều màu
Nguồn sángThường là bóng đèn điệnTruyền thống là nến
Mùa nghềQuanh năm, theo khách du lịchCao điểm vài tháng trước Trung thu
Người dùngTrang trí nhà, phố, sự kiện, làm quàTrẻ em rước đèn đêm Trung thu

Ngoài hai nơi này, đèn lồng còn được làm ở nhiều làng, nhiều phố khác, từ đèn ông sao ở các làng phía Bắc tới đèn kéo quân xoay hình. Hồ sơ này chỉ nêu những nơi được biết đến rộng rãi.

Nghề đèn lồng hôm nay

Đèn nhựa, đèn điện tử. Đèn nhựa chạy pin, phát nhạc làm lồng đèn giấy kiếng mất dần chỗ đứng trong nhiều năm. Gần đây, nhiều gia đình quay lại tìm đèn truyền thống cho con, coi đó là cách giữ một Trung thu có ký ức. Xóm lồng đèn nhờ vậy có thêm khách.

Du lịch giữ nghề. Ở Hội An, đèn lồng gắn với hình ảnh phố cổ nên có khách quanh năm. Nhiều xưởng mở cửa cho khách xem làm đèn, có nơi cho khách tự dán một chiếc dưới sự hướng dẫn của thợ.

Máy và tay. Một số khâu như chẻ nan đã có máy hỗ trợ, nhưng uốn khung, dán vải, dán giấy vẫn làm tay. Mỗi chiếc đèn vẫn mang dấu tay người thợ. Có xưởng thử khung kim loại cho đèn cỡ lớn treo ngoài trời, nhưng đèn tre vẫn được ưa vì nhẹ, mềm và có dáng riêng.

Người giữ nghề. Ở cả hai nơi, nghề chủ yếu truyền trong gia đình. Nhiều người trẻ giúp việc trong mùa cao điểm nhưng không theo nghề lâu dài; những người thợ cả chủ yếu là người lớn tuổi. Có gia đình đã giữ nghề qua ba, bốn thế hệ, và người già trong nhà vẫn là người chỉnh dáng khung cuối cùng trước khi đèn được treo lên.

Đến xem làm đèn và chơi đèn cho an toàn

Phần này ngắn, cho người muốn ghé xem và cho các gia đình có trẻ nhỏ.

  • Xưởng đèn chật và nhiều vật liệu dễ cháy; không hút thuốc, không mang lửa vào khu làm việc.
  • Dao chẻ tre, kéo cắt vải rất sắc; trẻ em đứng xem bên cạnh người lớn, không tự cầm.
  • Lồng đèn giấy kiếng cắm nến: trẻ nhỏ cầm đèn phải có người lớn đi cạnh, giữ đèn thẳng, tránh xa rèm, tóc, quần áo rộng. Nhiều gia đình nay thay nến bằng đèn pin nhỏ cho an toàn.
  • Chụp ảnh người thợ đang làm thì xin phép trước, nhất là trong mùa bận.

Với học sinh làm bài tìm hiểu, câu hỏi hay là nhờ người thợ chỉ cách khung đèn được uốn và cố định, vì đó là phần người ngoài ít khi để ý mà quyết định dáng của cả chiếc đèn.

Với các gia đình mang đèn lồng vải về treo trong nhà, nên dùng bóng đèn ít toả nhiệt, đặt bóng ở giữa lồng, không để bóng chạm vào vải. Đèn treo ngoài trời thì nên tháo vào mùa mưa bão để khung tre không bị ẩm mốc, vải không bạc màu quá nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Đèn lồng Hội An nay thuộc tỉnh, thành nào?

Hội An thuộc vùng Quảng Nam cũ. Sau sắp xếp năm 2025, Quảng Nam cũ nhập vào thành phố Đà Nẵng, nên hiện nay phố cổ Hội An và nghề đèn lồng ở đây thuộc Đà Nẵng.

Đèn lồng Hội An làm bằng gì?

Đèn lồng Hội An thường có khung tre chẻ mỏng, uốn thành nhiều hình dáng, bọc vải lụa hoặc vải phi bóng nhiều màu. Nhiều loại có trục và chốt ở giữa nên xếp gọn lại được, tiện mang đi xa.

Xóm lồng đèn Phú Bình ở đâu?

Xóm lồng đèn Phú Bình thuộc vùng quận 11 cũ của TP Hồ Chí Minh. Đây là nơi nhiều gia đình còn làm lồng đèn Trung thu truyền thống bằng khung tre hoặc kẽm dán giấy kiếng, cao điểm vài tháng trước rằm tháng Tám.

Đèn lồng có nguồn gốc từ đâu?

Ở Hội An, lời truyền phổ biến cho rằng đèn lồng có mặt từ thời thương cảng, theo chân các thương nhân người Hoa, người Nhật, rồi được người địa phương làm theo cách riêng. Năm cụ thể thì các nguồn kể khác nhau, nên chỉ nên xem là lời truyền.

Cho trẻ cầm lồng đèn cắm nến cần lưu ý gì?

Trẻ cầm đèn cắm nến phải có người lớn đi cạnh, giữ đèn thẳng, tránh xa rèm, tóc và quần áo rộng. Không để trẻ tự thắp nến. Nhiều gia đình nay thay nến bằng đèn pin nhỏ để an toàn hơn mà vẫn giữ được dáng đèn truyền thống.

Làm một chiếc đèn lồng mất bao lâu?

Tuỳ cỡ và độ cầu kỳ. Những chiếc đèn nhỏ, dáng quen, thợ lành nghề làm nhanh, nhất là khi các khâu được chia cho nhiều người. Đèn lớn, dáng lạ, vẽ hoặc thêu trang trí thì mất nhiều thời gian hơn đáng kể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138