Gần như làng nghề nào ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cũng có một người được làng gọi là tổ nghề: người đầu tiên đem nghề về, dạy cho dân làng, rồi được dân thờ phụng đời này qua đời khác. Có làng thờ tổ ngay trong đình, cạnh vị thành hoàng; có làng dựng miếu riêng; có nhà chỉ đặt một bát hương nhỏ nơi góc xưởng. Điều đáng biết nhất là: với người làng nghề, tổ nghề không phải chuyện cổ tích, mà là chỗ dựa để làng tự nhận mình là ai.
Bài này đi qua những dạng tổ nghề hay gặp, những vị tổ được nhắc đến nhiều nhất theo lời truyền, nơi thờ, và vì sao tục thờ tổ vẫn sống ở những làng mà nghề đã đổi khác rất nhiều.
Tổ nghề là ai: bốn dạng hay gặp
Người đi xa học nghề rồi về dạy làng. Đây là dạng phổ biến nhất trong lời truyền. Một người làng đi sứ, đi buôn hoặc đi làm quan ở phương xa, thấy một nghề hay, học lén hoặc học thật kỹ, rồi về truyền cho dân. Nhiều làng thêu, làng sơn, làng khắc in ở vùng châu thổ kể về tổ nghề theo mô típ này.
Người nơi khác đến dạy nghề rồi ở lại. Có làng thờ một người không sinh ra ở làng: người thợ lưu lạc, người tránh loạn, người được mời về. Dân làng nhận nghề và nhận luôn ơn, nên người ấy thành tổ dù quê gốc ở nơi khác.
Một vị được nhiều làng cùng tôn làm tổ. Có những vị tổ mà cả một nghề trên nhiều tỉnh cùng thờ, chẳng hạn các làng đúc đồng ở Bắc Bộ nhiều nơi tôn Thiền sư Khổng Minh Không làm tổ, theo lời truyền ngài là người mang đồng về nước. Mỗi làng lại có câu chuyện riêng về chuyện nghề đến với mình.
Tổ nghề không rõ tên. Không ít làng chỉ thờ bài vị ghi chung là tổ sư, tiên sư hay tiền hiền của nghề, vì tên tuổi đã thất truyền qua nhiều đời. Đó không phải chỗ thiếu sót, mà là dấu vết thật của một nghề quá lâu đời, lâu tới mức làng chỉ còn nhớ ơn chứ không còn nhớ tên.
Những vị tổ nghề được nhắc nhiều theo lời truyền
Danh sách dưới đây chỉ gồm những vị tổ được sách vở và lời làng nhắc đến khá thống nhất. Mỗi làng có thể kể khác đôi chút về hành trạng; chỗ nào lời truyền còn khác nhau thì nên coi là truyền thuyết của làng, không phải niên biểu.
| Nghề | Vị được tôn làm tổ (theo lời truyền) | Nơi gắn với câu chuyện | Câu chuyện thường kể |
|---|---|---|---|
| Đúc đồng | Thiền sư Khổng Minh Không | Nhiều làng đúc đồng ở Bắc Bộ | Ngài sang phương Bắc, mang đồng về và dạy cách đúc |
| Thêu | Lê Công Hành | Làng Quất Động, Hà Nội | Đi sứ học được nghề thêu, về dạy cho dân quê nhà |
| Sơn ta | Trần Lư (Trần Tướng Công) | Làng Bình Vọng, Hà Nội | Học nghề sơn ở phương xa, về truyền cho thợ làng |
| Khắc ván in | Lương Như Hộc | Vùng Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng | Đi sứ học cách khắc in, dạy cho các làng thợ khắc quê nhà |
| Dát vàng quỳ | Nguyễn Quý Trị | Làng Kiêu Kỵ, Hà Nội | Học được bí quyết dát vàng, đem về làng |
| Làm giấy | Thái Luân (người được coi là tìm ra giấy) | Các làng giấy vùng Bưởi xưa, Hà Nội | Làng thờ người sáng chế ra nghề chứ không phải người đem nghề về |
Điều dễ nhận ra là nhiều câu chuyện cùng một khuôn: đi xa, học được, đem về, dạy dân. Khuôn ấy nói lên điều làng muốn ghi nhớ: nghề là thứ được trao tận tay, có người chịu khó mang về, chứ không tự nhiên mà có.
Thờ ở đâu: đình, miếu, nhà thờ họ hay góc xưởng
Nơi thờ tổ cho biết nghề giữ vị trí thế nào trong làng. Ở làng mà cả làng sống bằng một nghề, tổ nghề thường được rước vào đình, thờ cùng hoặc thờ thay thành hoàng. Khi ấy lễ giỗ tổ cũng là ngày hội lớn của làng, các giáp, các họ đều góp lễ.
Ở làng có nhiều nghề, hoặc nghề chỉ do vài dòng họ làm, tổ nghề hay được thờ ở một miếu nhỏ, một điếm canh cũ hoặc nhà thờ của dòng họ có công đem nghề về. Có nơi tổ nghề được thờ ở nhà thờ họ vì chính ông tổ là cụ tổ của họ ấy, nên giỗ tổ nghề và giỗ họ trùng vào một ngày.
Ở phố nghề trong đô thị cũ, thợ một nghề lập phường và dựng đình phường để thờ tổ. Đình Kim Ngân ở phố Hàng Bạc, Hà Nội, là nơi thợ kim hoàn thờ tổ nghề, một ví dụ hiếm hoi còn lại giữa phố cổ.
Còn trong từng gia đình, nhiều xưởng đặt một bát hương nhỏ ở góc xưởng hoặc cạnh lò. Mỗi sáng mở xưởng, người chủ thắp một nén hương trước khi nhóm lò, nắn mẻ đầu hay cầm dùi đục. Không ai bắt, nhưng người thợ già nói làm thế thì yên tay.
Một buổi sáng ở xưởng có bàn thờ tổ
Trời còn mờ, người thợ cả mở cánh cửa gỗ của xưởng sơn. Mùi nhựa sơn ta, mùi gỗ mít ngâm và khói than từ góc bếp hòa vào nhau. Ông thắp ba nén hương, cắm lên bát hương nhỏ đặt trên tấm ván gác cao, ngay trên dãy vóc đang chờ mài. Trên bàn thờ không có gì nhiều: một đĩa trầu cau, một chén nước, và chiếc hộp sơn đẹp nhất mẻ trước, để đó cho tổ xem.
Đứa cháu đứng ở cửa nhìn. Ông bảo nó ra rửa tay rồi mới được vào, không chạm vào tấm vóc nào khi tay còn bụi. Đó là lệ của xưởng, cũng là cách ông dạy nghề: trước khi học mài, học quét, phải học sạch tay.
Cảnh ấy có ở nhiều làng nghề, khác nhau ở chi tiết. Xưởng gốm đặt bàn thờ gần lò, xưởng chạm đặt ở gian giữa, làng rèn có nơi đặt ngay trên đầu bễ. Đồ cúng hay có sản phẩm của chính nghề, như một chiếc bình đẹp, một bức thêu mới, một lưỡi dao vừa rèn xong. Ý tứ là trình với tổ rằng nghề vẫn được giữ.
Tổ nghề và thành hoàng: hai vị khác nhau
Nhiều người nhầm tổ nghề với thành hoàng làng. Thành hoàng là vị thần bảo hộ cả làng, có thể là nhiên thần, nhân thần, người có công dựng làng hay đánh giặc. Tổ nghề thì gắn riêng với một nghề, được thờ vì công dạy nghề.
Có làng mà hai vai trùng làm một: người lập làng cũng là người đem nghề về, được tôn làm thành hoàng kiêm tổ nghề. Có làng thờ thành hoàng ở chính điện và tổ nghề ở hậu cung hay nhà bên. Có làng tách hẳn: đình thờ thành hoàng, còn tổ nghề có miếu riêng do phường nghề trông nom.
Phân biệt như vậy giúp hiểu vì sao có làng mở hai kỳ lễ trong năm: một kỳ hội làng theo thành hoàng, một kỳ giỗ tổ do người làm nghề đứng ra lo. Ở những làng đã bỏ nghề, lễ thành hoàng vẫn còn nhưng giỗ tổ nghề có khi chỉ còn vài gia đình giữ, đó là dấu hiệu sớm của một nghề đang lùi dần.
Vì sao làng vẫn giữ tục thờ tổ dù nghề đã đổi
Ở nhiều làng, sản phẩm hôm nay khác xa thứ ông tổ từng dạy. Làng đúc chuyển sang đúc tượng, đồ trang trí; làng thêu chuyển sang tranh thêu treo tường; làng sơn chuyển sang sơn mài hiện đại. Máy móc vào xưởng, khách hàng ở tận đâu đâu. Vậy mà lễ giỗ tổ vẫn được tổ chức, có khi còn to hơn trước.
Một phần vì giỗ tổ là dịp hiếm hoi cả làng nghề ngồi lại với nhau. Những người đi làm ăn xa trở về, các xưởng cạnh tranh nhau cả năm cùng đứng chung một hàng tế. Phần khác, tổ nghề cho làng một cái gốc để kể với người ngoài, với con cháu, rằng nghề của làng có nguồn có cội.
Cũng có điều thực tế hơn: một làng có tổ nghề, có đình, có lễ, có câu chuyện, thì dễ được ghi nhận là làng nghề truyền thống, dễ thu hút người đến tìm hiểu. Nhưng người trong làng thường nói đơn giản hơn: nhờ tổ mà có nghề, có nghề mới có miếng ăn, thờ là nhớ ơn.
Những hiểu lầm hay gặp về tổ nghề
Khi đọc về tổ nghề trên mạng, người ta hay gặp mấy cách hiểu chưa đúng:
- Cứ là tổ nghề thì phải có năm sinh, năm mất rõ ràng. Thật ra nhiều vị chỉ còn trong lời truyền, ngày giỗ là ngày làng quy ước. Thấy một năm cụ thể gắn với tổ nghề thì nên hỏi nguồn.
- Một nghề chỉ có một tổ. Cùng một nghề, mỗi vùng có thể thờ một vị khác nhau, tuỳ con đường nghề về làng.
- Tổ nghề luôn là đàn ông. Có những bà tổ được thờ trong nghề dệt, nghề ươm tơ, nghề làm bánh và nhiều nghề khác.
- Thờ tổ là việc của người già. Ở nhiều làng, thanh niên đứng đội tế, khiêng kiệu, và chính người trẻ mở xưởng mới vẫn đặt bát hương tổ trước tiên.
- Làng thờ tổ thì nghề còn mạnh. Có làng nghề đã gần tắt nhưng vẫn giữ lễ, vì lễ là thứ cuối cùng còn lại.
Đọc hồ sơ một làng nghề, nên coi phần tổ nghề như ký ức của làng: quý vì nó cho biết làng tự hiểu mình thế nào, chứ không phải lúc nào cũng là sử liệu chính xác.
Đến làng vào dịp thờ tổ: vài điều nên biết
Nếu tình cờ đến làng đúng ngày giỗ tổ, bạn sẽ thấy đình mở cửa, cờ hội, đội tế áo thụng xanh đỏ. Người ngoài vẫn có thể đứng xem, nhưng nên đứng ngoài hàng tế, không đi ngang trước ban thờ khi đang hành lễ, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh các cụ.
Ở trong xưởng, bàn thờ tổ thường đặt cạnh lò hoặc khu làm việc nguy hiểm. Đừng tự bước vào góc ấy để chụp ảnh, càng không chạm vào khuôn, dụng cụ hay sản phẩm đang đặt trên bàn thờ. Trẻ em đi cùng nên có người lớn giữ tay, nhất là khi lò đang đỏ.
Muốn nghe chuyện tổ nghề, cách tốt nhất là ngồi với các cụ trông đình sau giờ lễ. Các cụ thường nhớ thần tích, nhớ những lần tu sửa, nhớ cả những năm làng không đủ người làm lễ. Ghi lại lời các cụ, bạn sẽ có một hồ sơ về làng mà sách vở chưa chép.
Câu hỏi thường gặp
Tổ nghề khác thành hoàng làng thế nào?
Thành hoàng là vị thần bảo hộ cả làng, còn tổ nghề là người được thờ vì có công đem nghề về hoặc dạy nghề cho làng. Có làng một vị kiêm cả hai vai, có làng thờ riêng ở đình và miếu.
Làng nghề nào cũng có tổ nghề không?
Phần lớn làng nghề lâu đời ở miền Bắc và miền Trung có tục thờ tổ, nhưng không phải làng nào cũng nhớ tên vị tổ. Nhiều làng chỉ thờ bài vị chung là tổ sư hoặc tiên sư của nghề.
Vì sao nhiều làng đúc đồng cùng thờ Khổng Minh Không?
Theo lời truyền, Thiền sư Khổng Minh Không là người mang đồng từ phương Bắc về và dạy nghề đúc, nên nhiều làng đúc ở Bắc Bộ tôn ngài làm tổ. Mỗi làng lại kể thêm câu chuyện riêng về cách nghề đến với làng mình.
Có bà tổ nghề không hay chỉ có ông tổ?
Có. Nhiều nghề gắn với phụ nữ như dệt, ươm tơ, làm bánh có bà tổ được làng thờ phụng. Câu chuyện thường kể bà là người dạy dân cách trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải hoặc làm một món ăn của làng.
Thông tin về tổ nghề trên mạng có tin được không?
Nên đọc với sự thận trọng. Tên tổ nghề và câu chuyện chủ yếu đến từ lời truyền, thần tích, bia đình; năm sinh, năm mất có khi do người sau gán thêm. Nguồn đáng tin hơn là thần tích, sắc phong và lời các cụ trong làng.
Khách lạ có được thắp hương ở bàn thờ tổ nghề trong xưởng không?
Bàn thờ trong xưởng là chỗ riêng của gia đình làm nghề. Muốn thắp hương thì nên hỏi chủ nhà trước, làm theo chỉ dẫn, và không tự ý dịch chuyển đồ lễ hay sản phẩm đặt trên đó.