Tượng nhà mồ Tây Nguyên được tạc bằng rìu và rựa từ những thân gỗ nguyên, trong mấy ngày trước lễ bỏ mả, bởi những người đàn ông có tay nghề trong làng chứ không phải thợ chuyên. Tượng dựng quanh nhà mồ để tiễn người đã khuất lần cuối, rồi để mặc cho mưa nắng làm nứt, làm mục. Không ai sơn phủ hay giữ gìn, và đó là một phần ý nghĩa của nó.
Hồ sơ này đi vào phía nghề: ai tạc, tạc khi nào, chọn gỗ ra sao, đẽo theo những bước nào, những đề tài quen thuộc, vì sao tượng có dáng thô và khoẻ như vậy, và nghề tạc tượng hôm nay sống ra sao khi lễ bỏ mả thưa dần mà tượng gỗ lại được nhiều người tìm đến.
Tượng được tạc cho ai, vào lúc nào
Ở người Gia Rai và Ba Na, cùng một số tộc người khác ở Tây Nguyên, sau khi chôn cất, gia đình vẫn chăm sóc nấm mồ một thời gian, mang cơm nước tới như khi người ấy còn sống. Đến khi gia đình đủ điều kiện, có khi sau một vài năm, họ làm lễ bỏ mả, người Gia Rai gọi là pơ thi. Đó là nghi lễ lớn, cả làng tham gia, để tiễn người đã khuất về với tổ tiên, và sau lễ, mối liên hệ chăm sóc mộ được khép lại.
Tượng nhà mồ được tạc cho lễ này. Trước ngày lễ, gia đình nhờ những người đàn ông có tay nghề trong làng vào rừng chọn gỗ, đẽo tượng, dựng nhà mồ mới, hàng rào mới. Công việc thường kéo dài nhiều ngày, có ăn uống chung, có người giúp sức, như một phần của chính nghi lễ.
Vì tượng sinh ra cho một dịp như vậy, người ngoài nên nhìn nó với sự tôn trọng. Đây không phải tác phẩm trưng bày mà là một phần của việc tiễn biệt. Khu nhà mồ là nơi của người đã khuất; người trong làng có những điều kiêng, những lúc không đến. Tìm hiểu về nghề tạc tượng là tìm hiểu về một cách nhìn sự sống, cái chết của cộng đồng, chứ không chỉ về kỹ thuật cầm rìu.
Người tạc tượng là ai
Ở các làng Gia Rai, Ba Na, không có “làng tạc tượng” hay nghề tạc tượng truyền nghề theo phường như người Kinh. Người tạc là những người đàn ông trong làng có hoa tay, quen việc rừng, quen cầm rìu, thường đã có tuổi và đã tạc nhiều lần. Người trẻ đi theo phụ việc, bạt gỗ, kéo gỗ, rồi được giao những phần đơn giản, lớn dần thành người tạc chính.
Một lễ bỏ mả có thể cần nhiều tượng, nên nhiều người cùng tạc, mỗi người một tượng, hoặc một người phác, người khác sửa. Không có bản vẽ, không có mẫu; mỗi người tạc theo những hình quen thuộc của làng, nhưng thêm vào cái nhìn riêng của mình. Vì thế hai pho tượng cùng đề tài người ngồi bó gối, ở hai làng hay hai người tạc, vẫn khác nhau rõ ràng.
Người tạc giỏi được làng nhớ tên, được nhiều làng xung quanh mời. Nhiều người trong số họ về sau được biết đến như những nghệ nhân, được mời tạc tượng cho bảo tàng, cho các trại sáng tác. Nhưng trong làng, họ trước hết vẫn là người làm rẫy, đi rừng, chỉ cầm rìu tạc tượng khi có người cần.
Cách học nghề cũng theo lối ấy. Không ai giảng giải tỉ lệ đầu với thân, không ai dạy cách đặt nhát rìu đầu tiên; người trẻ đứng cạnh, nhặt vụn gỗ, nhìn người già bạt khối, rồi đến một lễ nào đó được giao đẽo con chim trên đầu cột rào. Làm hỏng thì làm lại ở lễ sau. Có người tạc vài lễ đã thành tay, có người cả đời chỉ phụ việc. Gia đình làm lễ đãi người tạc cơm, rượu trong những ngày làm việc, như một cách cảm ơn, chứ ngày trước không có chuyện trả công như thuê thợ.
Các công đoạn: từ cây rừng tới pho tượng
Mỗi làng có cách làm riêng, nhưng con đường chung của một pho tượng nhà mồ theo lối cũ thường qua những bước sau:
| Công đoạn | Làm gì | Dụng cụ, ghi chú |
|---|---|---|
| Chọn gỗ | Vào rừng tìm cây gỗ cứng, thân to, thẳng, đủ cao cho cả tượng và phần chân chôn xuống đất | Người già đi cùng, chọn cây theo kinh nghiệm |
| Hạ cây, cắt khúc | Hạ cây, cắt lấy khúc thân đủ dài, mang về gần khu nhà mồ | Rìu, nhiều người cùng khiêng, kéo |
| Phác khối | Bạt gỗ thành những khối lớn: đầu, thân, chân, chỗ tay | Rìu lớn, đẽo nhanh, dứt khoát |
| Tạo hình | Đẽo khối thành dáng người, con vật; tạo các mặt phẳng lớn, các góc rõ | Rìu nhỏ, rựa; ít dùng đục |
| Sửa nét | Sửa mặt, mắt, mũi, ngón tay, những chi tiết cần nhấn | Rựa, dao nhỏ; giữ nét to, không tỉa kỹ |
| Dựng tượng | Chôn chân tượng xuống đất quanh nhà mồ, theo vị trí làng quen dùng | Cả nhóm cùng dựng trước ngày lễ |
Toàn bộ việc tạc diễn ra ngoài trời, gần khu nhà mồ hoặc ven làng. Rìu, rựa rất sắc và gỗ nặng; người đến xem phải đứng xa chỗ người tạc đang vung rìu, không tự cầm dụng cụ, trẻ em có người lớn giữ bên cạnh.
Những đề tài quen thuộc, và vì sao tượng có dáng thô, khoẻ
Người ngồi bó gối, hai tay ôm mặt. Hình ảnh hay được nhắc tới, thường được hiểu là dáng người đang khóc thương, đang ngồi canh người đã khuất.
Người mẹ bồng con, người đàn bà mang thai. Những hình về sự sinh sôi, nối dài dòng giống, đứng cạnh nơi tiễn biệt người đã khuất.
Đôi trai gái. Có nơi tạc đôi nam nữ, nói về sự sống, sự sinh nở; người làng nhìn hình này tự nhiên, không ngượng ngùng.
Chim, khỉ, thú rừng. Những con vật gần gũi với đời sống rừng núi, đậu trên đầu cột hay ngồi quanh hàng rào.
Hình mới của đời sống hôm nay. Có nơi tượng nhà mồ xuất hiện người đội mũ, người lính, hình máy bay, xe máy, cho thấy người tạc vẫn đưa vào tượng những gì mình thấy quanh mình.
Vì sao dáng thô, khoẻ. Tượng được đẽo bằng rìu, rựa từ khối gỗ nguyên, nên các mặt phẳng lớn, nét dứt khoát, chi tiết bị lược bớt. Cái thô ấy không phải vụng, mà là lối tạo hình riêng: đứng xa vẫn đọc được dáng, và mỗi vết rìu còn giữ trên mặt gỗ như dấu tay người tạc.
Nhà mồ: công trình đi cùng những pho tượng
Tượng không đứng một mình mà là một phần của cả khu nhà mồ. Nhà mồ của người Gia Rai thường có mái dốc, có nơi trang trí bằng những hình vẽ màu đỏ, đen, trắng trên ván gỗ, những hoa văn hình học, hình mặt trời, hình cây. Quanh nhà mồ là hàng rào gỗ vuông vức, ở các góc và dọc hàng rào là những cột tượng. Mỗi phần đều cần tay nghề: người dựng mái, người vẽ, người tạc, người đẽo cột rào.
Buổi chiều trước ngày lễ, khu nhà mồ ven rừng ồn ào tiếng rìu. Mấy người đàn ông cởi trần, mồ hôi bóng lưng, mỗi người đứng trước một khúc gỗ đã dựng nghiêng. Vụn gỗ bay lả tả, mùi nhựa cây tươi hăng hắc. Một người già ngồi trên khúc gỗ đổ, chỉ tay về phía pho tượng còn thô, nói gì đó, người trẻ gật đầu, bạt thêm một nhát vào vai tượng. Bọn trẻ con đứng xa, ngoài vòng mấy người lớn giữ.
Khi lễ xong, cả khu nhà mồ được để lại. Ở những làng còn giữ phong tục, người ta có thể thấy cạnh nhau những khu nhà mồ mới dựng, gỗ còn trắng, và những khu đã cũ, tượng đã xám, đã nứt. Đi giữa chúng, người xem nhìn thấy cùng lúc cả nghề tạc tượng đang sống và những dấu vết nghề đã qua.
Gỗ mục dần: một cách nhìn thời gian
Người lần đầu đến khu nhà mồ thường ngạc nhiên vì những pho tượng đẹp như vậy lại bị bỏ mặc. Gỗ nứt toác, rêu bám, có tượng đã nghiêng, đã đổ. Với nhiều làng Gia Rai, Ba Na, điều đó là tự nhiên: sau lễ bỏ mả, người đã khuất đã được tiễn đi trọn vẹn, nhà mồ và tượng hoàn thành việc của mình, và để chúng trở về với đất là đúng lẽ.
Cách nhìn ấy khác hẳn cách nhìn của người làm đồ mỹ nghệ, vốn muốn sản phẩm bền, đẹp mãi. Ở đây, giá trị của pho tượng không nằm ở việc nó tồn tại bao lâu mà ở chỗ nó được làm ra đúng lúc, cho đúng người, với sức góp của cả làng. Vì thế việc mang tượng nhà mồ ra khỏi làng để bán hay sưu tầm là điều người trong làng không đồng tình; tượng làm cho trưng bày là chuyện khác, được tạc riêng.
Hiểu điều này giúp người xem bớt câu hỏi “sao không giữ lại”, và thấy rằng nghề tạc tượng ở đây sống được chính vì nó được làm đi làm lại. Mỗi lễ bỏ mả là một lần người tạc trổ tài, người trẻ học nghề, và nghề tiếp tục tồn tại.
Nghề tạc tượng hôm nay, và đến khu nhà mồ cho phải phép
Lễ bỏ mả ngày nay thưa dần ở nhiều nơi, theo đổi thay của đời sống, của phong tục tang ma; cũng có làng làm lễ gọn hơn, nhà mồ xây bằng gạch, mái tôn, tượng ít đi. Song song, tượng gỗ Tây Nguyên lại được nhiều người biết tới hơn: bảo tàng, nhà văn hoá đặt người tạc làm tượng trưng bày; các trại sáng tác điêu khắc gỗ dân gian mời những người tạc giỏi từ các làng về cùng làm; một số người tạc thêm tượng nhỏ cho khách. Những pho tượng ấy giúp ngón nghề có thêm chỗ sống ngoài nghi lễ.
Nếu đến các khu nhà mồ, hãy đi cùng người trong làng hoặc hỏi trước già làng. Không tự ý bước vào trong hàng rào nhà mồ, không leo, không ngồi lên, không sờ vào tượng, không lấy bất cứ thứ gì, kể cả mảnh gỗ rơi. Giữ im lặng vừa phải, không chụp ảnh khi người trong làng không muốn. Nếu gặp đúng lúc làng đang làm lễ, chỉ đứng xa xem khi được mời, và rời đi khi được ra hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng nhà mồ Tây Nguyên được tạc vào dịp nào?
Tượng được tạc cho lễ bỏ mả, nghi lễ lớn để tiễn người đã khuất lần cuối, người Gia Rai gọi là pơ thi. Trước ngày lễ, những người đàn ông có tay nghề trong làng vào rừng chọn gỗ, tạc tượng, dựng nhà mồ và hàng rào mới.
Người tạc tượng nhà mồ dùng những dụng cụ gì?
Dụng cụ chính là rìu và rựa. Rìu lớn để phác khối, rìu nhỏ và rựa để tạo hình, dao nhỏ để sửa những nét như mắt, mũi, ngón tay. Theo lối cũ, đục ít được dùng, nên tượng có các mặt phẳng lớn, nét dứt khoát.
Hình người ngồi bó gối ôm mặt trên tượng nhà mồ có ý nghĩa gì?
Đây là đề tài rất quen thuộc, thường được hiểu là dáng người đang khóc thương, đang ngồi canh bên người đã khuất. Mỗi làng, mỗi người tạc thể hiện khác nhau, nên cùng một đề tài vẫn có nhiều dáng vẻ riêng.
Vì sao tượng nhà mồ không được bảo quản?
Theo quan niệm của nhiều làng Gia Rai, Ba Na, sau lễ bỏ mả người đã khuất đã được tiễn đi trọn vẹn, nhà mồ và tượng đã xong việc của mình. Để gỗ mục dần, trở về với đất được xem là đúng lẽ, không cần giữ gìn.
Có nên mua tượng nhà mồ cũ trong làng không?
Không nên. Tượng nhà mồ gắn với người đã khuất và với nghi lễ của cộng đồng, người trong làng không đồng tình việc mang tượng ra khỏi khu nhà mồ. Tượng gỗ làm riêng để trưng bày là chuyện khác, được người tạc làm ra cho mục đích đó.
Đến khu nhà mồ ở Tây Nguyên cần giữ những điều gì?
Nên đi cùng người trong làng hoặc hỏi già làng trước, không bước vào trong hàng rào nhà mồ, không leo, ngồi, sờ vào tượng, không lấy bất cứ thứ gì. Gặp lúc làng làm lễ thì chỉ đứng xa xem khi được mời.