GanLien.comGắn Liền
Tổ nghề, lễ nghề và giữ nghề

Phường hội nghề xưa: lệ làng, lời thề trước tổ và cách giữ bí quyết

Phường hội nghề thời xưa vận hành thế nào: ai được vào phường, lệ nộp và lệ phạt, lời thề trước tổ, những bí quyết được giấu kỹ và lệ ấy còn lại gì ở làng hôm nay.

Weathered wooden chest with brass corners resting on a communal house floor, folded indigo cloth and tied bundles of old tools beside it, overhead view, dim warm light through lattice doors

Trước khi có hợp tác xã, hiệp hội hay doanh nghiệp, người làm cùng một nghề ở làng Việt tự tổ chức nhau thành phường, phường hội. Phường có người đứng đầu, có quỹ chung, có lệ vào, lệ phạt, có ngày giỗ tổ, và quan trọng nhất là có lệ giữ nghề: không dạy cho người ngoài, không để bí quyết lọt khỏi làng.

Nhiều lệ ấy nghe nay thấy khắt khe, nhưng chính chúng đã giữ cho nhiều nghề sống qua hàng trăm năm. Phần dưới đây kể phường hội vận hành thế nào, người ta giữ bí quyết bằng cách gì, và những dấu vết của lệ cũ còn nhìn thấy được ở làng hôm nay.

Phường là gì, khác làng thế nào

Làng là đơn vị cư trú, gồm mọi người sống trong một khu đất, có đình, có thành hoàng, có hương ước. Phường là đơn vị nghề: những người cùng làm một nghề tập hợp lại, có khi chỉ trong một làng, có khi gồm thợ của nhiều làng.

Ở nông thôn, làng nghề thường trùng với phường: cả làng làm một nghề thì hội nghề cũng là cả làng. Nhưng khi thợ rời làng lên kinh kỳ làm ăn, họ dựng phường riêng ở phố. Nhiều phố cổ Hà Nội mang dấu vết ấy: thợ một làng lên ở một khúc phố, lập đình thờ tổ nghề, giữ lệ của quê. Phố Hàng Bạc với thợ kim hoàn gốc từ các làng bạc vùng châu thổ là ví dụ hay được nhắc.

Ngoài phường thợ còn có phường buôn, phường hát, phường chèo, phường bát âm. Chữ phường vì thế rộng hơn chữ nghề: nó chỉ một nhóm người cùng nghiệp, cùng lệ, cùng thờ một vị tổ, gắn bó với nhau bằng nghĩa vụ chứ không chỉ bằng chỗ ở.

Bộ máy và lệ của một phường thợ

Mỗi phường một lệ, nhưng phần lớn có những bộ phận giống nhau. Bảng dưới gom lại các phần hay gặp trong lời kể và trong hương ước, khoán ước của nhiều làng nghề.

PhầnTrong phường xưaDấu vết còn thấy hôm nay
Người đứng đầuTrùm phường, phường trưởng, người cao tuổi và giỏi nghềTrưởng ban khánh tiết, chủ tịch hội nghề của làng
Lệ vào phườngNgười mới phải làm lễ trình tổ, nộp tiền hoặc lễ vật, có khi khao cả phườngLễ trình tổ khi mở xưởng, nhận học trò
Quỹ chungGóp để lo giỗ tổ, sửa đình, giúp thợ ốm đau, tang maQuỹ hội nghề, quỹ khuyến học của làng
Lệ phạtPhạt vạ người làm hàng dối, phá giá, dạy nghề cho người ngoàiHầu như không còn, chỉ còn áp lực tiếng tăm trong làng
Lệ giữ nghềCấm truyền bí quyết ra ngoài, có lệ không dạy con gáiBí quyết vẫn giữ trong nhà, nhưng dạy người ngoài đã phổ biến
Giỗ tổPhường lo lễ, phân việc theo vai vếVẫn là việc lớn trong năm của hội nghề

Bảng cho thấy phường xưa giống một hội tương trợ hơn là một công ty: có tiếng nói chung về giá, về chất lượng hàng, và có trách nhiệm với nhau lúc ốm đau, hoạn nạn.

Phường thợ lên phố: mang cả lệ làng theo

Khi kinh kỳ cần nhiều thợ, người làng nghề kéo nhau lên phố làm ăn. Họ không đi lẻ. Thường cả một nhóm cùng làng, cùng nghề lên thuê đất, dựng nhà ở liền một khúc phố, vừa ở vừa làm vừa bán. Phố dần mang tên mặt hàng, còn người trong phố vẫn nhận mình là dân làng gốc.

Ở phố, phường thợ giữ gần như nguyên lệ quê: dựng đình hoặc miếu thờ tổ nghề, cử người đứng đầu, đóng góp vào quỹ chung, cưới xin ma chay vẫn báo về làng. Đến ngày giỗ tổ ở quê, nhiều người đóng cửa hàng về làng dự lễ. Có phường giữ mối liên hệ ấy suốt mấy đời, tới khi con cháu sinh ra ở phố không còn biết mặt làng.

Chính nhờ những phường thợ lên phố mà nhiều nghề làng có đường ra rộng hơn: hàng làm ở quê đưa lên phố bán, phố đặt mẫu mới gửi về quê. Phường ở phố và làng ở quê thành hai đầu của một sợi dây, phố lo đầu ra, làng lo tay nghề.

Về sau, khi phố đông lên và người ở phố lâu đời dần quên quê, sợi dây ấy lỏng ra. Nhiều đình phường ở phố cổ đã đổi công năng, chỉ còn một ít giữ được ban thờ tổ nghề như cũ, thành dấu tích hiếm hoi của thời thợ làng lên kinh kỳ.

Lời thề trước tổ

Ở nhiều làng, người được nhận vào nghề phải làm lễ trước ban thờ tổ. Lễ có thể chỉ là nén hương, đĩa trầu, chén rượu, nhưng kèm lời hứa: làm hàng thật, không phá giá, không đem nghề dạy cho người làng khác. Người làng tin rằng phá lời ấy là phụ ơn tổ, và xấu mặt với cả phường.

Một cụ ở làng nghề vùng châu thổ kể lại thuở cụ còn trẻ: tối hôm trước ngày nhận nghề, cha dẫn cụ ra miếu tổ. Không có ai khác, chỉ hai cha con và ngọn đèn dầu. Cha khấn rất khẽ, rồi bảo cụ lạy ba lạy. Trên đường về, cha chỉ nói một câu: từ nay việc trong xưởng không kể ra ngoài ngõ.

Lời thề không ghi giấy, nhưng sức ràng buộc lớn, vì làng nhỏ, ai cũng biết ai. Người vi phạm có thể bị phường gạch tên, không được góp mặt khi giỗ tổ, con cháu khó lấy vợ lấy chồng trong làng. Với người xưa, như thế là mất nhiều hơn mọi khoản tiền phạt. Lời thề vì thế giữ nghề chắc hơn bất cứ tờ giấy nào.

Những thứ người ta giữ kín nhất

Bí quyết nghề hiếm khi là cả quy trình. Thường đó là một vài khâu then chốt, quyết định hàng đẹp hay xấu. Những thứ hay được giữ kín:

  • Công thức men, màu. Tỷ lệ tro, đá, đất trong men gốm; cách pha màu nhuộm từ lá, củ, vỏ cây.
  • Tỷ lệ hợp kim. Đồng pha với gì, bao nhiêu, để tiếng chuông ngân hay để tượng lên màu đẹp.
  • Cách xử lý nguyên liệu. Ngâm tre bao lâu cho khỏi mọt, ủ bột bao ngày cho dẻo, phơi sợi lúc nắng nào.
  • Lửa. Lúc nào thêm củi, lúc nào bịt cửa lò, nhìn màu lửa mà đoán mẻ hàng. Khâu này nhiều khi không nói ra được thành lời, phải đứng cạnh lò nhiều năm mới biết.
  • Dụng cụ tự chế. Một con dao chuốt, một chiếc khuôn, một cái bàn xoay được chỉnh theo kiểu riêng của nhà.

Có những bí quyết được giữ kỹ tới mức chỉ người con trưởng biết, và mất theo người ấy khi không kịp truyền. Nhiều dòng men cổ, nhiều màu nhuộm cũ nay không ai làm lại được chính vì thế.

Lệ chống hàng dối và giữ giá

Bên cạnh giữ bí quyết, phường còn giữ tên làng. Người làm hàng dối, như pha nguyên liệu kém, làm ẩu khâu hoàn thiện, bán hàng lỗi như hàng tốt, có thể bị phường nhắc, phạt, hoặc không được nhận hàng chung. Với một làng sống nhờ tiếng, một mẻ hàng xấu bán ra ngoài là làm xấu mặt cả trăm nhà.

Phường cũng giữ giá. Các nhà trong phường ngầm thống nhất mức giá cho từng loại hàng, không ai hạ giá để giành khách của nhà bên cạnh. Lệ này vừa giữ miếng ăn chung, vừa tránh cảnh tranh nhau làm rẻ rồi làm ẩu.

Hôm nay không phường nào còn quyền phạt như xưa, nhưng làng nghề vẫn tự giữ nhau bằng dư luận. Một xưởng làm hàng kém bị cả làng biết, mối buôn cũng biết. Nhiều hội nghề ở làng vẫn đứng ra nhắc nhở khi thấy hàng mang tên làng bị làm ẩu, dù chỉ bằng lời.

Lệ không dạy nghề cho con gái: vì sao có, nay còn không

Ở một số làng nghề, lệ cũ không truyền những khâu then chốt cho con gái. Lý do người làng hay nói là con gái đi lấy chồng làng khác, mang nghề theo, làng mình mất mối hàng. Câu nói con gái là con người ta được dùng để biện minh cho lệ ấy.

Ngược lại, con dâu về làng lại được dạy, vì từ nay là người của làng. Nhiều nghề vì thế có cảnh trớ trêu: người phụ nữ làm giỏi một khâu nghề nhà chồng mà nghề nhà mẹ đẻ thì không được học trọn.

Lệ này nay đã lỏng rất nhiều. Con gái học nghề, mở xưởng, làm nghệ nhân, thậm chí giữ những khâu khó nhất. Ở không ít làng, phụ nữ là người giữ nghề chính khi đàn ông đi làm ăn xa. Nhắc lại lệ cũ không phải để khen chê, mà để hiểu vì sao một số nghề từng chỉ truyền theo một nhánh trong họ.

Phường hội tan, lệ còn lại gì

Từ giữa thế kỷ trước, phường hội kiểu cũ dần nhường chỗ cho hợp tác xã, rồi cho các xưởng gia đình và doanh nghiệp. Lệ phạt, lệ cấm dạy người ngoài gần như không còn hiệu lực. Nhiều làng còn mời thợ nơi khác về làm, mở lớp dạy nghề cho bất cứ ai muốn học.

Nhưng tinh thần phường vẫn lẩn khuất. Hội nghề của làng vẫn lo giỗ tổ, vẫn có quỹ giúp nhau. Các xưởng vẫn ngầm giữ giá với nhau, vẫn ngại nói xấu hàng của làng mình với người ngoài. Và những bí quyết then chốt, như cách pha men, cách nhìn lửa, vẫn thường chỉ nói trong nhà.

Ngày nay có một kiểu giữ bí quyết khác: đăng ký nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm làng nghề. Cái lệ làng xưa giữ bằng lời thề, nay được giữ thêm bằng giấy tờ pháp lý.

Với người muốn tìm hiểu, dấu vết phường hội nằm ở những chỗ ít ai để ý: tấm bia ghi tên người góp tiền sửa đình, cuốn sổ ghi lệ làng do các cụ chép tay, những câu ca dao về nghề, tên các xóm, các ngõ gắn với một khâu nghề. Đọc được những thứ ấy là đọc được cách người làng nghề xưa tự tổ chức đời mình.

Câu hỏi thường gặp

Phường hội nghề xưa khác hợp tác xã thế nào?

Phường hội là tổ chức tự quản theo lệ làng, gắn với tục thờ tổ nghề và lời thề giữ nghề, hoạt động như một hội tương trợ. Hợp tác xã là mô hình kinh tế có điều lệ, có tài sản chung và hạch toán theo quy định nhà nước.

Vì sao làng nghề xưa không dạy nghề cho người ngoài?

Vì nghề là sinh kế của cả làng. Dạy cho người ngoài là tạo thêm nơi làm cùng hàng, cạnh tranh mối buôn và làm mất lợi thế của làng. Lệ giữ nghề vì thế được ràng buộc bằng lời thề trước tổ và áp lực trong phường.

Lệ không truyền nghề cho con gái có thật không?

Có ở một số làng và một số nghề, chủ yếu với những khâu then chốt, vì sợ con gái lấy chồng nơi khác mang nghề đi. Lệ này nay đã lỏng nhiều, phụ nữ học nghề và giữ nghề như nam giới ở hầu hết các làng.

Hương ước làng có điều khoản về nghề không?

Nhiều hương ước, khoán ước của làng nghề có điều khoản về việc giữ nghề, đóng góp cho giỗ tổ, phạt người làm hàng dối hoặc phá lệ. Mức độ chi tiết rất khác nhau giữa các làng và các thời kỳ.

Bí quyết nghề thất truyền thường là khâu nào?

Hay gặp nhất là công thức men, màu nhuộm, tỷ lệ hợp kim và kinh nghiệm canh lửa. Đây là những khâu được giữ kín trong một người hoặc một nhà, nên khi người giữ mất mà chưa truyền thì nghề mất luôn khâu ấy.

Ngày nay làng nghề giữ bí quyết bằng cách nào?

Ngoài việc vẫn giữ một số khâu trong gia đình, nhiều làng đăng ký nhãn hiệu tập thể hoặc chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm. Cách này bảo vệ tên làng và chất lượng chung, thay vì cấm hẳn người ngoài học nghề.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138