GanLien.comGắn Liền
Tổ nghề, lễ nghề và giữ nghề

Nghề về làng từ đâu: tích học nghề, đường di dân và những làng con tách nghề

Nghề đến với làng Việt theo năm con đường: đi xa học nghề rồi về, thợ di dân mang nghề theo, thợ về kinh đô, làng gốc tách làng con, nghề mọc từ nguyên liệu tại chỗ.

Wooden boat ribs rising from a riverside boat yard as two craftsmen fit a curved plank, coils of rope and timber stacked nearby, wide view from the riverbank, early morning mist

Mỗi làng nghề có một câu trả lời cho câu hỏi nghề về làng từ đâu, nhưng gom lại thì chỉ có vài con đường: người làng đi xa học nghề rồi về dạy dân; thợ một vùng theo các đợt di dân mang nghề tới đất mới; thợ giỏi được gọi về phục vụ kinh đô rồi ở lại; làng gốc tách ra làng con; hoặc nghề mọc lên từ chính nguyên liệu tại chỗ.

Biết làng thuộc con đường nào giúp hiểu vì sao những làng cách nhau rất xa lại làm cùng một nghề, kể chung một câu chuyện tổ nghề, và vì sao nghề ở miền Nam nhiều khi mang dấu vết nghề miền Bắc hay của người Hoa, người Chăm, người Khmer.

Năm con đường nghề đến với làng

Bảng dưới tóm năm con đường hay gặp. Một làng có thể đi qua nhiều đường khác nhau trong lịch sử của mình.

Con đườngCâu chuyện thường kểDấu vết còn thấy
Đi xa học nghề rồi vềNgười làng đi sứ, đi buôn, làm quan ở nơi xa, học được nghề, về dạy dânTổ nghề là người làng, thờ ở đình hoặc nhà thờ họ
Thợ di dân mang nghề theoThợ từ vùng khác theo các đợt khai hoang, lập làng mới, giữ nghề cũLàng mới thờ tổ nghề của quê gốc, giữ giọng nói, phong tục quê cũ
Thợ được gọi về kinh đôTriều đình gọi thợ giỏi các nơi về làm việc cho cung đình, thợ ở lại lập làngLàng nghề quanh kinh đô cũ, sản phẩm mang dáng cung đình
Làng gốc tách làng conMột nhánh họ, một nhóm thợ dời đi, mở nghề ở làng bên hoặc vùng xaLàng con về làng gốc dự giỗ tổ, cùng kể một gốc tích
Nghề mọc từ nguyên liệu tại chỗLàng có đất sét, có cói, có tre, có dừa nên tự sinh ra nghềNghề gắn chặt với bãi đất, rặng tre, con sông của làng

Con đường thứ nhất và thứ năm hay gặp ở các làng lâu đời vùng châu thổ Bắc Bộ. Con đường thứ hai và thứ tư giải thích nhiều làng nghề ở miền Trung và miền Nam. Con đường thứ ba gắn với các kinh đô cũ, rõ nhất là Huế.

Đi xa học nghề rồi về: mô típ quen của châu thổ

Ở đồng bằng Bắc Bộ, câu chuyện tổ nghề phổ biến nhất là một người làng đi xa, thường là đi sứ phương Bắc, thấy một nghề hay, học được, về dạy dân. Các câu chuyện về tổ nghề thêu, nghề sơn, nghề khắc in ở vùng này đều theo khuôn ấy.

Không nên đọc những câu chuyện này như sử liệu chính xác về năm tháng. Nhưng chúng cho biết hai điều thật: nghề thủ công Việt từng giao lưu mạnh với bên ngoài, và làng muốn nghề của mình gắn với một người có danh, có công, có học. Người được tôn làm tổ thường là người đỗ đạt, làm quan, vì như thế nghề của làng có gốc đáng trọng.

Cũng có những làng kể ngược: nghề do một người lạ đến dạy, có khi là người tránh loạn, có khi là người thợ lưu lạc. Làng nhận nghề, nhận ơn, thờ người ấy làm tổ dù không phải người làng. Những câu chuyện ấy cho thấy làng Việt không khép kín như người ta hay nghĩ.

Theo bước di dân: nghề đi vào Nam

Qua nhiều thế kỷ mở đất về phương Nam, người Việt từ miền Bắc và miền Trung mang theo không chỉ lúa giống mà cả nghề. Thợ mộc, thợ rèn, thợ gốm, thợ dệt đi theo các đợt khai hoang, lập làng mới ở đất mới, và ở đó nghề quê cũ được làm tiếp với nguyên liệu mới.

Ở Nam Bộ, nhiều nghề còn mang dấu ấn của người Hoa di cư tới, nhất là nghề gốm ở vùng Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, và một phần ở vùng Biên Hoà, Đồng Nai. Kiểu lò, kiểu men, cả cách tổ chức xưởng đều có phần học từ những người thợ ấy, rồi dần hoà với thợ Việt thành dòng gốm riêng của miền Nam.

Bên cạnh đó là những nghề có gốc bản địa: gốm, dệt của người Chăm ở duyên hải Nam Trung Bộ; dệt, đan, làm gốm của người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long. Những nghề này có lịch sử riêng, tổ nghề riêng, không nằm trong câu chuyện di dân của người Việt. Khi lập hồ sơ, nên tách bạch các dòng ấy, không gộp chung làm một.

Thợ về kinh đô: làng nghề quanh Huế

Khi Huế là kinh đô, triều đình cần rất nhiều thợ: đúc, chạm, khảm, thêu, làm kim hoàn, làm đồ gốm, đồ sơn cho cung điện, lăng tẩm. Thợ giỏi từ nhiều nơi được gọi về, làm việc trong các ty, các xưởng của triều đình. Hết việc, nhiều người ở lại, lập nghiệp quanh kinh thành.

Vì thế vùng Huế có nhiều làng và phố nghề mang dáng cung đình: sản phẩm tinh, hoa văn cầu kỳ, làm theo chuẩn mực rất chặt. Một số làng nghề nổi tiếng quanh Huế như nghề đúc ở phường Đúc hay nghề kim hoàn của làng Kế Môn đã được nhiều nơi viết kỹ; điều đáng nói ở đây là cái gốc chung của chúng: nghề lớn lên cùng nhu cầu của kinh đô.

Khi triều đình không còn, những làng ấy phải tìm khách mới. Có nghề sống được nhờ chuyển sang làm đồ thờ, đồ lưu niệm, đồ trùng tu; có nghề thưa dần vì không còn ai đặt những món cầu kỳ như xưa. Nhưng cái chuẩn mực cung đình vẫn để lại dấu trên tay thợ: sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và ý thức làm cho đúng phép.

Làng con tách nghề: một bến sông buổi sớm

Sương còn phủ mặt sông. Trên bãi, bộ khung một chiếc thuyền gỗ dựng lên như bộ xương cá khổng lồ, từng thanh sườn cong đều nhau. Hai người thợ đang ướm một tấm ván be, một người giữ đầu, một người gõ nêm. Người lớn tuổi hơn bảo nghề này ông học từ cha, cha học từ ông nội, còn ông nội thì đi từ một làng đóng thuyền ngoài kia vào đây, theo con nước, theo mối hàng.

Ông bảo mỗi năm vẫn có người trong làng về làng gốc dự giỗ tổ, mang theo một chiếc thuyền nhỏ làm bằng gỗ thừa để đặt lên ban thờ. Hai làng cách nhau mấy trăm cây số, giọng nói đã khác, nhưng cách dựng sống thuyền thì vẫn y như nhau.

Chuyện làng con, làng gốc rất phổ biến. Nghề đi theo một nhánh họ, một nhóm thợ, có khi chỉ một người lấy vợ làng khác. Nhiều làng gốc đã thôi nghề mà làng con vẫn làm, hoặc ngược lại. Giỗ tổ chung là sợi dây giữ hai nơi nhận nhau.

Nghề mọc từ đất, từ nước, từ cây

Không phải nghề nào cũng phải có người mang về. Nhiều nghề mọc lên từ chính thứ làng có sẵn. Làng ven sông có bãi đất sét mịn thì thành làng gốm, làng gạch. Làng ven biển có bãi bồi trồng cói thì thành làng chiếu. Làng có rặng tre dày thì thành làng đan. Vùng nhiều dừa thì thành nghề làm kẹo, làm thảm xơ, làm đồ gáo.

Những nghề này thường không có tổ nghề rõ tên, hoặc làng thờ chung tiền hiền, thờ người khai khẩn đất. Câu chuyện nghề gắn với đất hơn gắn với người: nghề có vì đất ấy, nước ấy, cây ấy.

Cũng vì thế, khi nguyên liệu tại chỗ mất đi, những nghề này dễ lung lay nhất. Bãi sét bị lấp, rặng tre bị chặt, bãi cói thành đất nuôi tôm, và nghề phải mua nguyên liệu xa hoặc dừng lại.

Nhưng cũng chính những nghề này giữ được nhiều nhất cái dáng riêng của từng vùng. Chiếc chiếu, chiếc rổ, chiếc nồi đất của mỗi nơi khác nhau vì cói, tre, đất mỗi nơi khác nhau, và người thợ đã học cách chiều theo vật liệu của quê mình qua nhiều đời.

Khi hai làng cùng nhận là gốc

Đi nhiều làng nghề, bạn sẽ gặp chuyện hai, ba làng cùng nhận mình là nơi nghề bắt đầu, cùng thờ một vị tổ, mỗi nơi kể một phiên bản. Đó không phải chuyện lạ. Khi nghề lan ra từ một gốc, các làng con sau nhiều đời có thể quên mất mình từng là làng con, hoặc làng gốc thôi nghề còn làng con lại phát đạt, rồi câu chuyện dần đảo chiều.

Người ngoài không nên đứng ra phân xử ai đúng ai sai. Với mỗi làng, gốc tích là niềm tự hào và cũng là một phần căn cước. Cách viết tôn trọng là ghi rõ làng nào kể thế nào, dựa trên thần tích, gia phả hay lời truyền, và để người đọc tự thấy những điểm chung.

Thường thì chính những điểm chung ấy mới đáng chú ý: cùng một vị tổ, cùng một ngày giỗ, cùng một cách làm. Chúng cho thấy các làng từng nối với nhau bằng nghề, dù nay đã cách xa. Có nơi, chính việc ngồi lại so các phiên bản đã giúp hai làng nối lại lệ cùng về giỗ tổ.

Lần lại gốc nghề của một làng: nên bắt đầu từ đâu

Nếu bạn muốn biết nghề của làng mình đến từ đâu, có thể dò theo thứ tự này:

  • Đình làng thờ ai. Thành hoàng, tổ nghề, tiền hiền, và câu chuyện đi kèm trong thần tích.
  • Ngày giỗ tổ và ai về dự. Làng nào khác về dự là đầu mối của quan hệ làng gốc, làng con.
  • Gia phả các dòng họ làm nghề. Nhiều gia phả ghi đời nào bắt đầu làm nghề, từ đâu tới.
  • Nguyên liệu. Nghề dùng thứ làng có sẵn hay phải mang từ nơi khác về.
  • Lời các cụ. Ghi lại đúng lời, kể cả khi các cụ kể khác nhau; sự khác nhau ấy cũng là tư liệu.

Đừng vội chọn một phiên bản rồi gạt bỏ các phiên bản khác. Gốc nghề của nhiều làng là cả một lớp truyện chồng lên nhau, mỗi lớp nói một điều thật về làng.

Câu hỏi thường gặp

Làng nghề Việt Nam thường có nguồn gốc từ đâu?

Có năm con đường chính: người làng đi xa học nghề rồi về dạy, thợ di dân mang nghề tới đất mới, thợ được gọi về kinh đô rồi ở lại, làng gốc tách ra làng con, và nghề mọc lên từ nguyên liệu sẵn có tại chỗ.

Vì sao nhiều làng cách xa nhau lại làm cùng một nghề?

Thường vì có quan hệ làng gốc, làng con: một nhánh họ hoặc nhóm thợ dời đi, mang nghề theo. Nhiều làng con vẫn về làng gốc dự giỗ tổ, cùng thờ một vị tổ nghề.

Nghề gốm ở Nam Bộ có liên quan tới người Hoa không?

Nghề gốm ở vùng Bình Dương cũ và một phần vùng Biên Hoà, Đồng Nai mang nhiều dấu ấn của thợ gốm người Hoa di cư tới, từ kiểu lò, kiểu men tới cách tổ chức xưởng, rồi dần hoà với thợ Việt thành dòng gốm riêng.

Vì sao quanh Huế có nhiều làng nghề tinh xảo?

Khi Huế là kinh đô, triều đình gọi thợ giỏi nhiều nơi về làm việc cho cung đình. Nhiều người ở lại lập nghiệp, nên các làng nghề quanh Huế mang dáng cung đình, sản phẩm tinh và làm theo chuẩn chặt.

Câu chuyện tổ nghề đi sứ học nghề có đúng sự thật không?

Nên coi là truyền thuyết của làng hơn là sử liệu. Chúng phản ánh sự giao lưu thật của nghề thủ công và mong muốn của làng gắn nghề với một người có danh, nhưng chi tiết năm tháng thường khó kiểm chứng.

Muốn tìm hiểu gốc nghề của làng mình nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ đình làng thờ ai, ngày giỗ tổ và những làng về dự, gia phả các dòng họ làm nghề, nguồn nguyên liệu và lời kể của các cụ. Ghi lại cả những phiên bản kể khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138