Trong làng nghề, chữ nghệ nhân không chỉ là một danh hiệu trên giấy. Từ trước khi có danh hiệu nhà nước, làng đã có những người được gọi là thợ cả, ông trùm, người đứng lò: người làm giỏi nhất, nhớ nhiều mẫu nhất, được cả làng hỏi khi gặp việc khó. Họ là người giữ nghề thật sự, dù có hay không có bằng khen.
Bài này kể con đường từ đứa trẻ học việc lên thợ cả, những việc một người giữ nghề làm cho làng, ý nghĩa của các danh hiệu nghệ nhân hiện nay, và những hiểu lầm hay gặp quanh chữ nghệ nhân.
Các bậc trong nghề: từ học việc tới thợ cả
Mỗi nghề gọi tên khác nhau, nhưng thang bậc tay nghề ở làng thường đi theo khuôn dưới đây.
| Bậc | Làm được gì | Làng nhìn nhận thế nào |
|---|---|---|
| Học việc | Việc phụ, khâu đơn giản, chưa được đụng vào khâu chính | Còn đang học, chưa tính là thợ |
| Thợ phụ | Làm được một vài khâu chắc tay, phụ thợ chính | Được trả công theo khâu, đã là người trong nghề |
| Thợ chính | Làm trọn một sản phẩm theo mẫu có sẵn | Tự nuôi được mình bằng nghề |
| Thợ cả | Ra mẫu mới, xử lý ca khó, dạy và sửa cho thợ khác, giữ khâu then chốt | Người được hỏi ý kiến, được mời làm hàng quan trọng |
| Người giữ nghề của làng | Nhớ mẫu cổ, kỹ thuật cũ, lịch sử nghề, đứng ra trong giỗ tổ | Được kính trọng như bậc cao niên của nghề |
Lên một bậc không có kỳ thi. Làng nhìn sản phẩm, nhìn cách xử lý việc khó, và nhất là nhìn xem người thợ khác có tìm đến hỏi người ấy hay không.
Một ngày của người thợ cả
Sáu giờ sáng, xưởng chạm đã có tiếng đục. Người thợ cả không ngồi vào bàn ngay. Ông đi một vòng, dừng lại sau lưng từng người thợ trẻ, nhìn một lúc. Đến bàn cuối, ông cầm tấm gỗ đang chạm dở lên, nghiêng ra chỗ sáng, rồi lấy bút chì kẻ lại một đường cong cánh sen. Không nói gì nhiều, chỉ bảo: chỗ này phải thở được.
Đến gần trưa, một người trong làng mang tới bức hoành phi cũ của nhà thờ họ, bị mọt ăn mất một góc. Ông xem rất lâu, lật mặt sau, gõ nhẹ, rồi nhận lời làm lại góc ấy theo đúng kiểu xưa. Buổi chiều, ông mới ngồi vào bàn của mình, chạm tiếp một bức đã làm ba tháng chưa xong.
Một ngày như thế cho thấy thợ cả không chỉ là người làm giỏi. Phần lớn thời gian của họ dành cho việc sửa cho người khác, giữ chuẩn cho cả xưởng, và nhận những việc không ai khác làm được: phục dựng đồ cổ, làm mẫu mới, xử lý vật liệu khó.
Người giữ nghề làm những việc gì cho làng
Giữ mẫu. Nhớ hoa văn, kiểu dáng, kích thước của những món đồ xưa mà làng từng làm. Khi đình làng cần sửa, khi bảo tàng cần phục dựng, người ta tìm tới họ.
Giữ kỹ thuật cũ. Biết làm theo cách trước khi có máy: nung bằng củi, nhuộm bằng lá, dệt bằng khung gỗ. Những kỹ thuật này không còn dùng hằng ngày nhưng là gốc của nghề.
Dạy và sửa. Nhận học trò, sửa cho thợ trẻ, và quan trọng hơn là nói thẳng khi hàng làm ẩu. Tiếng nói của họ có sức nặng mà không quy định nào thay được.
Giữ chuyện nghề. Nhớ tổ nghề, nhớ các đời thợ giỏi, nhớ năm nào làng làm được món hàng lớn. Họ thường là người đọc văn tế hoặc đứng đầu đội tế khi giỗ tổ.
Làm cầu nối với người ngoài. Tiếp nhà nghiên cứu, học sinh, phóng viên, người thiết kế muốn hợp tác. Nhờ họ, câu chuyện của làng ra được bên ngoài mà không bị kể sai.
Danh hiệu nghệ nhân hiện nay có nghĩa gì
Hiện nay có nhiều loại danh hiệu gắn với chữ nghệ nhân. Ở cấp nhà nước, có danh hiệu Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú, xét tặng cho những người có công giữ gìn, truyền dạy di sản văn hoá phi vật thể và nghề thủ công mỹ nghệ. Bên cạnh đó, các hội ngành nghề và một số địa phương cũng có danh hiệu nghệ nhân riêng của mình.
Mỗi loại danh hiệu có tiêu chí và quy trình xét khác nhau: số năm làm nghề, tác phẩm, giải thưởng, số học trò đã dạy, sự ghi nhận của cộng đồng. Muốn biết một danh hiệu cụ thể do đâu cấp và nặng nhẹ thế nào, nên xem chính văn bản xét tặng, đừng chỉ dựa vào chữ nghệ nhân in trên danh thiếp hay biển hiệu.
Với làng, danh hiệu có ý nghĩa thực tế: giúp người thợ giỏi được biết tới, được mời dạy nghề, được hỗ trợ khi mở lớp truyền nghề. Nhưng trong làng, người ta vẫn có cách đánh giá riêng. Có những người thợ cả cả làng phục mà chưa từng làm hồ sơ xin danh hiệu nào, vì bận làm, vì ngại, hoặc vì thấy không cần.
Ngược lại, cũng có người có danh hiệu nhưng ít khi đứng xưởng nữa, chủ yếu tiếp khách, đi hội chợ, dạy lớp. Đó cũng là một cách giữ nghề, miễn là trong xưởng vẫn còn người làm được những khâu mà họ từng làm.
Hiểu lầm hay gặp quanh chữ nghệ nhân
- Hiểu lầm: nghệ nhân thì phải già. Điều đúng: nhiều người được làng nể từ tuổi ba, bốn mươi, vì làm nghề từ nhỏ và có tay nghề hơn hẳn người cùng lứa.
- Hiểu lầm: có danh hiệu nghĩa là giỏi nhất làng. Điều đúng: danh hiệu ghi nhận một người, không xếp hạng cả làng; nhiều thợ giỏi không làm hồ sơ.
- Hiểu lầm: nghệ nhân chỉ làm tác phẩm trưng bày. Điều đúng: phần lớn vẫn làm hàng thường ngày để sống, tác phẩm lớn chỉ là một phần.
- Hiểu lầm: nghệ nhân giữ bí quyết cho riêng mình. Điều đúng: tiêu chí của nhiều danh hiệu chính là đã truyền dạy cho người khác.
- Hiểu lầm: nghệ nhân chỉ có ở nghề mỹ nghệ. Điều đúng: làng bánh, làng bún, làng đóng thuyền, làng rèn đều có người giỏi được cả nghề kính nể.
Nói ngắn gọn: danh hiệu là một cách ghi nhận, còn chữ nghệ nhân trong lòng làng là chuyện tay nghề và tư cách, có khi cần cả đời mới được.
Thợ cả ở mỗi nghề một dáng
Chữ thợ cả nghe chung chung, nhưng ở mỗi nghề lại là một người rất khác. Ở làng gốm, đó thường là người đứng lò: người quyết định lúc nào thêm củi, lúc nào bịt cửa lò, nhìn màu lửa qua lỗ nhỏ mà biết mẻ hàng đã chín hay chưa. Cả xưởng làm đẹp tới đâu mà người đứng lò sai một giờ là hỏng cả mẻ.
Ở làng đóng thuyền, thợ cả là người dựng sống thuyền, uốn be, căn đường cong thân thuyền bằng mắt. Ở làng chạm, là người vẽ mẫu lên gỗ và chạm những chỗ khó nhất như mặt người, cánh hoa, móng rồng. Ở làng bánh, là người nhào bột và canh độ ủ, thứ không cân đo được bằng cân. Ở làng dệt, là người lên go, mắc sợi, chọn hoa văn.
Điểm chung của họ là nắm khâu quyết định chất lượng cả sản phẩm, và khâu ấy thường là khâu khó dạy nhất. Vì thế, khi làng nói tới chuyện nghề có người nối hay không, người ta thường không hỏi còn bao nhiêu thợ, mà hỏi còn ai đứng lò, còn ai dựng sống thuyền, còn ai pha được men.
Khi người giữ nghề không còn
Nỗi lo lớn nhất ở nhiều làng là có những khâu nghề chỉ một hai người còn làm được. Khi người ấy mất, khâu ấy mất theo, có khi kéo theo cả một dòng sản phẩm. Những làng giữ được nghề thường là làng nhận ra điều này sớm và chủ động ghi lại.
Cách làm phổ biến là mời người giữ nghề đứng lớp cho thợ trẻ, quay lại từng công đoạn, ghi âm lời kể về mẫu cổ, đo vẽ những món đồ xưa còn sót. Có làng làm cùng các trường mỹ thuật, có làng tự làm bằng điện thoại. Không cách nào hoàn hảo, nhưng còn hơn để mất trắng.
Ngược lại, có làng chỉ nhận ra khi đã muộn: đình cần sửa mà không còn ai chạm được kiểu cũ, phải thuê thợ nơi khác làm theo ảnh. Món đồ trông vẫn giống, nhưng người già trong làng nhìn là biết không phải tay làng mình.
Bài học ở đây không phức tạp: ghi lại khi còn người để hỏi. Một buổi quay phim hôm nay có thể cứu cả một kiểu chạm, một màu men, một cách đan cho mấy chục năm sau.
Vì sao làng vẫn cần người giỏi nhất
Máy móc giúp làng làm nhanh hơn, nhiều hơn, rẻ hơn. Nhưng máy chỉ lặp lại những gì đã có. Mẫu mới, cách xử lý vật liệu lạ, việc phục dựng đồ cũ vẫn cần người có tay nghề cao. Thiếu những người ấy, làng dễ biến thành nơi gia công theo đơn đặt hàng, mất dần thứ làm nên tên tuổi riêng.
Người giỏi nhất còn là người giữ chuẩn. Khi hàng làm ẩu lan ra, chính họ là người nói thẳng, và nhờ uy tín mà lời ấy có trọng lượng. Một làng nghề còn những người như vậy là làng còn biết tự sửa mình. Mất họ, cái chuẩn ấy rơi vào tay thị trường, mà thị trường thì thường chỉ hỏi rẻ và nhanh.
Và người giỏi nhất là người làm cho người trẻ muốn ở lại. Đứa trẻ đứng xem một người thợ cả làm ra món đồ đẹp tới mức khách đứng lặng, nó sẽ hiểu nghề nhà mình không chỉ là việc nặng nhọc kiếm sống. Nhiều người thợ trẻ kể rằng họ theo nghề không vì cha mẹ bắt, mà vì một lần được đứng cạnh một người như thế.
Câu hỏi thường gặp
Thợ cả trong làng nghề là ai?
Thợ cả là người có tay nghề cao nhất trong xưởng hoặc trong làng, ra được mẫu mới, xử lý được việc khó, giữ khâu then chốt và sửa cho thợ khác. Đây là cách làng tự đánh giá, không cần giấy tờ.
Nghệ nhân nhân dân và nghệ nhân ưu tú khác nhau thế nào?
Đây là hai mức danh hiệu nhà nước xét tặng cho người có công giữ gìn và truyền dạy di sản, nghề thủ công. Nghệ nhân nhân dân là mức cao hơn. Tiêu chí cụ thể nên tra trong văn bản quy định hiện hành.
Ai cấp danh hiệu nghệ nhân ở làng nghề?
Có danh hiệu do nhà nước xét tặng, có danh hiệu do các hội ngành nghề hoặc địa phương công nhận. Mỗi loại có tiêu chí và mức độ ghi nhận khác nhau, nên cần xem nơi cấp khi đọc chữ nghệ nhân đi kèm một tên người.
Người không có danh hiệu có được gọi là nghệ nhân không?
Trong làng, người ta vẫn gọi những thợ giỏi được cả làng nể là nghệ nhân hay thợ cả dù họ chưa từng nhận danh hiệu nào. Danh hiệu chính thức chỉ là một hình thức ghi nhận.
Làm sao giữ lại kỹ thuật của người giữ nghề trước khi quá muộn?
Mời họ dạy trực tiếp cho thợ trẻ, quay video từng công đoạn, ghi âm lời kể, đo vẽ và chụp ảnh những món đồ mẫu. Việc cần làm sớm, khi người giữ nghề còn khoẻ và còn nhớ rõ.
Nghệ nhân làng nghề còn làm hàng bán không?
Phần lớn vẫn làm hàng thường ngày để sống, chỉ dành một phần thời gian cho tác phẩm lớn, phục dựng hoặc dạy nghề. Chữ nghệ nhân không tách họ ra khỏi nhịp làm ăn của làng.