Làng nghề nào cũng để lại dấu vết trên môi trường sống của chính mình: làng gốm có khói lò, làng nhuộm có nước màu, làng mộc có bụi gỗ, làng sơn có mùi dung môi, làng chế biến nông sản có nước thải giàu chất hữu cơ. Khi nghề còn nhỏ, đất và nước tự xử lý được; khi nghề làm lớn bằng máy móc và hoá chất, làng bắt đầu phải trả giá bằng sức khoẻ.
Bài này không chỉ mặt làng nào. Nó đi qua từng nhóm nghề và kiểu tác động thường gặp, những người chịu ảnh hưởng đầu tiên, và những cách các làng đang thử để vừa giữ nghề vừa giữ được chỗ sống.
Mỗi nhóm nghề một kiểu tác động
Bảng dưới gom các nhóm nghề hay gặp và kiểu tác động chính của chúng. Mức độ thật ở mỗi làng phụ thuộc quy mô, công nghệ và cách làng tổ chức sản xuất.
| Nhóm nghề | Tác động thường gặp | Người chịu trước tiên | Hướng làng hay áp dụng |
|---|---|---|---|
| Gốm, gạch, vôi | Khói, bụi từ lò đốt than, củi | Thợ đứng lò, nhà sát lò | Chuyển lò than sang lò gas, lò điện; dời lò ra xa khu ở |
| Dệt, nhuộm | Nước thải có màu và hoá chất nhuộm | Ao hồ, kênh mương quanh làng | Bể lắng, xử lý trước khi xả; quay lại một phần màu tự nhiên |
| Mộc, chạm | Bụi gỗ, tiếng ồn, hơi sơn phủ | Thợ trong xưởng | Khẩu trang, hút bụi, buồng sơn riêng |
| Đúc, rèn, gò kim loại | Khói, nhiệt, tiếng ồn | Thợ đứng lò, nhà bên cạnh | Chụp hút khói, giờ làm hợp lý, dời khâu nặng ra cụm |
| Sơn ta, sơn mài | Nhựa sơn gây dị ứng da, hơi dung môi | Thợ mới vào nghề | Găng tay, áo dài tay, thông gió |
| Chế biến nông sản | Nước thải giàu chất hữu cơ, mùi | Mương nước, ao làng | Hầm biogas, bể lắng, thu bã làm thức ăn chăn nuôi |
Cột cuối không phải danh sách việc đã làm xong ở mọi nơi. Đó là những hướng làng nghề nhiều nơi đang đi, mỗi nơi một mức.
Khi nghề còn nhỏ, làng tự cân được
Thuở nghề làm hoàn toàn bằng tay, quy mô từng nhà nhỏ, môi trường làng hầu như tự cân bằng. Lò gốm đốt củi vài mẻ mỗi tháng; nước nhuộm từ lá, củ, vỏ cây đổ ra ruộng là phân; bã bột, bã đậu nuôi lợn; mùn cưa đun bếp. Cái gì thừa của nghề này lại thành đầu vào của việc khác trong làng.
Vòng tròn ấy vỡ khi làng làm lớn. Mẻ lò dày hơn, nhuộm bằng thuốc nhuộm công nghiệp, máy móc chạy suốt ngày, nhà ở chen sát xưởng. Lượng thải vượt quá sức tự làm sạch của ao, của ruộng. Cũng vì thế, nhiều chuyện mà các cụ kể rằng ngày xưa không có, nay lại thành nỗi lo chung.
Hiểu điều này để không đổ lỗi một chiều. Không phải nghề truyền thống tự nó gây hại. Cái khiến môi trường làng nặng nề là quy mô tăng nhanh mà cách tổ chức sản xuất vẫn như thời mỗi nhà một lò nhỏ.
Một buổi sáng ở làng nhuộm đã đổi cách làm
Đầu làng, mấy bể xây gạch nối với nhau bằng ống nhựa. Nước từ xưởng nhuộm chảy vào bể thứ nhất, đục và sẫm màu chàm. Qua bể thứ hai đã nhạt, sang bể thứ ba gần như trong, có mấy cây thuỷ sinh mọc ở góc. Một người phụ nữ cầm sào gạt lớp cặn ở bể đầu, vớt lên để phơi riêng.
Trên đầu bể, những sợi chỉ nhuộm màu gỗ, màu lá, màu nâu đất phơi trên sào tre. Chủ xưởng bảo mấy năm nay làm thêm dòng nhuộm màu tự nhiên, ít hàng hơn nhưng khách quý, nước thải cũng nhẹ hơn hẳn. Hàng nhuộm thuốc vẫn làm, nhưng phải qua bể rồi mới cho ra mương.
Cảnh ấy không phải ở đâu cũng có. Nhưng nó cho thấy một hướng đi khả thi: không bỏ nghề, không bỏ hàng công nghiệp, mà thêm những khâu xử lý và tìm lại phần nào cách làm cũ thân thiện hơn. Mấy bể lắng không đắt, cái khó là cả xóm chịu cùng nối ống vào.
Sức khoẻ người thợ: điều ít được nói tới
Bụi và khói. Thợ đứng lò, thợ chà nhám gỗ, thợ đập đá thường xuyên hít bụi. Nhiều người lớn tuổi trong nghề kể chuyện ho kéo dài, nhưng ít ai coi đó là bệnh nghề.
Nhiệt và tiếng ồn. Làm cạnh lò, cạnh búa máy cả ngày ảnh hưởng tới tai và sức chịu đựng. Giờ làm vào trưa hè ở xưởng không có thông gió là chuyện nhiều làng còn gặp.
Hoá chất. Thuốc nhuộm, chất tẩy, dung môi pha sơn, nhựa sơn ta gây dị ứng nếu không có găng tay và áo dài tay. Người mới vào nghề hay bị nặng hơn người đã quen.
Tư thế làm việc. Ngồi còng lưng bên khung thêu, khung dệt, bàn chạm nhiều giờ liền để lại đau lưng, mỏi mắt. Đây là cái giá thầm lặng của những nghề tinh xảo nhất. Nhiều thợ thêu, thợ chạm lâu năm phải đeo kính sớm và tập vài động tác giãn lưng giữa giờ.
Trẻ em quanh xưởng. Trẻ lớn lên trong làng nghề dễ tiếp xúc với bụi, khói, hoá chất. Những gia đình cẩn thận thường tách chỗ chơi của trẻ khỏi xưởng và không cho trẻ lại gần khu pha hoá chất, khu lò.
Những cách làng đang tự xoay xở
Không có một lời giải chung, nhưng có những cách đã được nhiều làng thử:
- Đổi chất đốt. Chuyển lò than, lò củi sang lò gas, lò điện; vừa ít khói vừa dễ kiểm soát nhiệt.
- Dời khâu nặng. Đưa khâu ồn, bụi, có lò, có hoá chất ra cụm sản xuất xa khu dân cư; giữ khâu hoàn thiện ở nhà.
- Xử lý trước khi xả. Bể lắng, bể lọc chung cho một xóm hoặc một nhóm xưởng thay vì mỗi nhà xả thẳng ra mương.
- Tận dụng phụ phẩm. Bã thành thức ăn chăn nuôi, phân bón, chất đốt; mùn cưa ép viên; mảnh gốm vỡ làm vật liệu lát.
- Đồ bảo hộ. Khẩu trang, găng tay, kính, nút tai, quạt hút; rẻ mà giảm được nhiều tác hại.
- Quay lại nguyên liệu tự nhiên ở một phần sản phẩm. Màu nhuộm từ cây, sơn ta thay sơn công nghiệp cho dòng hàng cao cấp.
Phần lớn những cách này cần vốn, cần làng đồng lòng và cần chính quyền hỗ trợ quy hoạch. Một xưởng làm tốt mà xưởng bên cạnh không làm thì con mương chung vẫn đục.
Vì sao chuyện này khó hơn ta tưởng
Nhiều làng nghề nằm lẫn trong khu dân cư, nhà vừa là chỗ ở vừa là xưởng. Bảo dời xưởng là bảo người ta thuê thêm chỗ, đi lại xa, mất cái tiện tay xưa nay. Với hộ nhỏ, chi phí ấy có khi ăn hết phần lãi.
Thêm nữa, người trong làng quen với khói, với mùi từ nhỏ, nên nhiều khi không thấy đó là vấn đề cho tới khi người ngoài chỉ ra. Và khi đã thấy, lại vướng chuyện nể nang hàng xóm: ai cũng làm, khó lên tiếng.
Chính vì thế, những làng thay đổi được thường có một đầu mối đứng ra: hội nghề, trưởng thôn, một nhóm xưởng lớn đi đầu. Khi đầu mối ấy làm được một bể lắng chung, một cụm lò gas, người khác nhìn vào mà theo. Thay đổi môi trường ở làng nghề là chuyện đồng lòng, hiếm khi là chuyện của một nhà.
Cũng có cái khó về hiểu biết. Nhiều chủ xưởng nhỏ không biết loại thuốc nhuộm, loại dung môi mình dùng độc tới đâu, xử lý thế nào cho đúng. Những buổi tập huấn của địa phương, của hội nghề, hay đơn giản là một chủ xưởng đi học về rồi kể lại cho cả xóm, có khi tạo ra thay đổi nhiều hơn mọi lệnh cấm.
Mặt sáng ít được kể: những nghề sống nhờ thứ người khác bỏ đi
Nói môi trường làng nghề, người ta hay chỉ nhắc chuyện khói và nước thải. Nhưng có một mặt ít được kể: rất nhiều nghề truyền thống vốn sinh ra từ việc tận dụng thứ người khác bỏ đi. Rơm rạ thành chổi, thành mũ, thành dây buộc. Vỏ dừa, xơ dừa thành thảm, thành dây thừng. Tre gãy, tre già thành than, thành đũa, thành tăm. Mảnh gốm vỡ thành vật liệu khảm.
Những nghề ấy không thải ra nhiều, lại giúp làng bớt rác nông nghiệp. Ở nhiều vùng, chuyện đốt rơm rạ ngoài đồng giảm hẳn khi trong làng có nghề cần đến rơm. Bã đậu, bã rượu, bã bột từ các nghề chế biến cũng là nguồn thức ăn chăn nuôi quen thuộc của làng.
Hiểu được mặt này giúp nhìn làng nghề công bằng hơn: không phải nghề nào cũng là gánh nặng cho môi trường. Và khi tìm cách giảm tác hại của những nghề nặng, làng có thể học từ chính những nghề nhẹ đang sống cạnh mình: vòng tròn cái thừa của nghề này là đầu vào của nghề kia.
Đến làng nghề nên để ý gì
Khi ghé làng nghề, bạn có thể để ý xem xưởng có tách khỏi chỗ ở không, có bể lắng không, thợ có đồ bảo hộ không. Đó không phải để phán xét, mà để hiểu làng đang ở đâu trên con đường thay đổi.
Về an toàn cho chính mình: đứng đúng chỗ chủ xưởng dặn, tránh đứng cuối gió khi lò đang đốt, không tự cầm hoá chất hay dụng cụ, đeo khẩu trang ở xưởng bụi. Trẻ em đi cùng nên có người lớn giữ, không cho lại gần lò, bể nhuộm hay khu pha sơn. Người có cơ địa dị ứng nên tránh chạm vào đồ sơn ta còn mới.
Nếu muốn viết hay chụp ảnh về môi trường một làng nghề, nên hỏi chuyện người trong làng trước, nghe họ kể họ đã làm gì, đang vướng gì. Một bức ảnh mương nước đục đăng lên mà không có câu chuyện đi kèm có thể làm cả làng mang tiếng, trong khi chính họ đang cố thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Làng nghề truyền thống có gây ô nhiễm không?
Có thể, tuỳ nghề và quy mô. Khi làm nhỏ bằng tay, tác động thường nhẹ. Khi làm lớn bằng máy và hoá chất mà xưởng nằm lẫn khu ở, khói, bụi, nước thải dễ vượt quá sức tự làm sạch của làng.
Nghề nào trong làng nghề ảnh hưởng môi trường nhiều nhất?
Những nhóm nghề hay được nhắc là nung gốm gạch bằng than củi, nhuộm vải sợi bằng thuốc công nghiệp, tái chế, đúc kim loại và chế biến nông sản quy mô lớn. Mức độ ở mỗi làng rất khác nhau.
Thợ làng nghề có bị ảnh hưởng sức khoẻ không?
Thợ đứng lò, thợ chà nhám, thợ pha sơn, thợ nhuộm dễ chịu tác động của bụi, khói, nhiệt và hoá chất. Dùng khẩu trang, găng tay, quạt hút và giờ làm hợp lý giúp giảm đáng kể tác hại.
Lò gas có thay hoàn toàn được lò củi trong nghề gốm không?
Lò gas giúp giảm khói và dễ kiểm soát nhiệt nên được nhiều làng chuyển sang. Tuy vậy, một số dòng gốm cần hiệu ứng riêng của lò củi, nên vài lò củi vẫn được giữ cho hàng đặc biệt.
Cụm công nghiệp làng nghề giúp gì cho môi trường?
Cụm sản xuất tách khâu ồn, bụi, có lò, có hoá chất ra khỏi khu dân cư và có thể xây hệ thống xử lý chung. Nhược điểm là chi phí thuê và di chuyển, nên không phải xưởng nào cũng chuyển được.
Khách tham quan làng nghề cần chú ý gì để an toàn?
Đứng đúng chỗ chủ xưởng dặn, tránh cuối gió khi lò đốt, không tự cầm dụng cụ hay hoá chất, đeo khẩu trang ở nơi nhiều bụi và giữ trẻ em xa lò, bể nhuộm, khu pha sơn.