GanLien.comGắn Liền
Những nghề mỹ nghệ ít gặp

Làng tò he và mặt nạ giấy bồi: Xuân La, Ông Hảo và đồ chơi Trung thu xưa

Hồ sơ nghề đồ chơi dân gian: tò he bột gạo ở Xuân La (Hà Nội), mặt nạ, đầu sư tử giấy bồi ở Ông Hảo (Hưng Yên), công đoạn, mùa Trung thu và người giữ nghề.

Colourful rice dough figurines of buffalo and roosters standing on thin bamboo sticks in a straw bundle, a toy maker shaping one beside a quiet market lane, close view

Hai làng giữ những món đồ chơi dân gian quen thuộc nhất của trẻ em Việt: làng Xuân La ở vùng Phú Xuyên cũ, nay thuộc Hà Nội, nơi nhiều người đi khắp các tỉnh với chiếc hộp gỗ và bó rơm cắm đầy tò he nặn bằng bột gạo; và làng Ông Hảo ở vùng Yên Mỹ cũ, tỉnh Hưng Yên, được biết đến với đồ chơi Trung thu bằng giấy bồi như mặt nạ, đầu sư tử. Một thứ làm từ bột, một thứ làm từ giấy, nhưng cùng một mùa rộn ràng nhất là những tuần trước rằm tháng Tám.

Điều làm trẻ con thời nào cũng thích xem người nặn tò he là tốc độ: từ vài nắm bột màu, chỉ trong mấy phút đã thành con gà, con trâu, ông Tôn Ngộ Không. Hồ sơ này đi qua hai làng, cách làm từng loại đồ chơi, những người đi rong giữ nghề, và chuyện đồ chơi dân gian sống tiếp thế nào trong thời đồ chơi nhựa.

Xuân La: làng của những người nặn tò he đi rong

Xuân La là làng ở vùng Phú Xuyên cũ, nay thuộc Hà Nội, được biết đến rộng rãi là làng tò he. Điều đặc biệt là nghề này không chỉ ở trong làng: rất nhiều người Xuân La mang đồ nghề đi khắp nơi, đứng ở cổng trường, góc chợ, lễ hội, phố đi bộ, vừa nặn vừa bán. Người ta nói nhiều thợ tò he đã đi qua hầu hết các tỉnh thành, và ở đâu có lễ hội, ở đó có thể gặp một người làng Xuân La.

Theo lời kể trong làng, tò he ban đầu gắn với lễ hội làng, với những món cúng, rồi dần thành đồ chơi cho trẻ. Tên gọi tò he cũng có nhiều cách giải thích, một cách giải thích hay gặp là gắn với tiếng còi thổi từ những con tò he làm thành chiếc kèn nhỏ ngày xưa. Hồ sơ này không nêu năm khởi nghề hay tên tổ nghề của làng, vì các nguồn kể khác nhau; làng có đình và lễ hội riêng, nơi người làng tưởng nhớ những người đi trước.

Đồ nghề của một người nặn tò he rất gọn: chiếc hộp gỗ đựng bột màu, vài que tre, một chiếc lược nhỏ để tạo vân, cái kéo, con dao tre để cắt và vạch, và một bó rơm hoặc khối xốp để cắm sản phẩm. Gọn như vậy nên họ có thể đi xa, đi lâu. Nhiều người đi theo mùa lễ hội: đầu xuân về các hội làng, hè ra các phố đi bộ, cuối hè vào mùa Trung thu, rồi lại về làng ăn Tết, kể cho nhau nghe năm nay đã đi tới những đâu.

Từ hạt gạo tới con tò he

Cách làm tò he truyền thống, theo những gì người làng thường kể:

  1. Pha bột. Bột gạo nếp trộn với một phần bột gạo tẻ theo tỷ lệ riêng của từng nhà. Nếp cho độ dẻo, tẻ giúp con giống đứng dáng, không chảy.
  2. Nhào và hấp chín. Bột được nhào với nước thành khối, nắm lại rồi luộc hoặc hấp cho chín, sau đó nhào lại cho dẻo mịn.
  3. Nhuộm màu. Bột chia thành nhiều phần, mỗi phần một màu. Truyền thống dùng màu từ cây lá: đỏ từ gấc, vàng từ nghệ, xanh từ lá cây, đen từ than rơm. Ngày nay nhiều người dùng phẩm màu thực phẩm cho màu tươi, bền.
  4. Nặn. Người thợ véo từng mẩu bột, lăn, ấn, vuốt, ghép lại thành hình, dùng que tre, lược, kéo để tạo lông, vảy, nếp áo, nét mặt. Một con giống đơn giản chỉ mất vài phút.
  5. Cắm que, trưng bày. Tò he nặn xong cắm lên que tre, cắm vào bó rơm hoặc khối xốp cho khô dần và để khách chọn.

Tò he xưa có thể ăn được vì làm từ bột gạo chín và màu cây lá. Ngày nay, do nhiều nơi dùng phẩm màu và sản phẩm để ngoài trời lâu, người lớn nên coi tò he là đồ chơi để ngắm, để giữ, không cho trẻ ăn.

Một góc cổng trường

Chiều thứ sáu, trước cổng một trường tiểu học, người đàn ông ngồi trên chiếc ghế gấp, hộp gỗ mở sẵn trên đùi. Lũ trẻ tan học vây quanh, đứa nào cũng đứng nép bên bố mẹ, nghển cổ nhìn vào chiếc hộp gỗ. Một cậu bé gọi: chú ơi, nặn con rồng. Anh gật đầu, véo một nắm bột xanh, lăn dài, uốn khúc, rồi dùng chiếc lược nhỏ ấn lên thân từng hàng vảy. Thêm hai mẩu đỏ làm râu, một chấm đen làm mắt. Chưa đầy năm phút, con rồng đã nằm trên que tre, và cậu bé quay lại khoe với mẹ như vừa được một báu vật.

Cảnh ấy diễn ra ở rất nhiều thành phố, và cũng là cách nghề tò he sống sót: không cần cửa hàng, không cần quảng cáo, chỉ cần đôi tay nhanh và đám trẻ tò mò. Mỗi thợ có những con giống sở trường riêng. Có người giỏi nặn nhân vật trong truyện cổ, có người theo kịp những nhân vật hoạt hình mới, nặn theo yêu cầu của trẻ.

Nhiều thợ tò he cũng được mời tới trường học, nhà văn hoá, bảo tàng để dạy trẻ nặn trong các buổi trải nghiệm. Đó là lúc nghề trở thành bài học về văn hoá, về sự khéo tay, và về một Trung thu không cần pin.

Ông Hảo: mặt nạ, đầu sư tử và nghề giấy bồi

Ở vùng Yên Mỹ cũ, tỉnh Hưng Yên, làng Ông Hảo được biết đến với nghề làm đồ chơi Trung thu bằng giấy bồi: mặt nạ ông địa, mặt nạ các con vật, đầu sư tử cho múa lân, những con giống bằng giấy. Giấy bồi là kỹ thuật dán chồng nhiều lớp giấy lên một chiếc khuôn, để khô thành một vỏ cứng nhẹ, rồi sơn vẽ lên.

Nghề ở đây có mùa rất rõ: từ nhiều tháng trước Trung thu, sân nhà, hiên nhà phơi đầy những chiếc mặt nạ trắng chờ vẽ, những chiếc đầu sư tử chờ dán lông, gắn râu. Khi rằm tháng Tám qua, nhịp làm chậm lại, nhiều nhà chuyển sang việc đồng áng hoặc làm thêm các sản phẩm khác.

Đầu sư tử giấy bồi cho các đội lân thiếu nhi là sản phẩm cầu kỳ nhất: khung tre, vỏ giấy bồi, sơn màu nhiều lớp, mắt có thể chớp, miệng có thể mở, gắn lông, tua. Một chiếc đầu lân làm tay mất nhiều ngày, và người thợ giỏi cân sao cho đủ chắc để múa, đủ nhẹ để trẻ đội được.

Công đoạn làm mặt nạ giấy bồi

Bảng dưới tóm tắt đường đi chung của một chiếc mặt nạ giấy bồi thủ công. Mỗi nhà có thể làm khác đôi chút.

Công đoạnLàm gìĐiều cần canh
Làm khuônNặn khuôn bằng đất sét hoặc dùng khuôn có sẵn theo mẫu mặt nạKhuôn phải nhẵn, nét rõ để giấy ăn vào hình
Bồi giấyQuét hồ, dán từng lớp giấy xé nhỏ lên khuôn, chồng nhiều lớpGiấy phải phủ đều, không bọt khí
Phơi khôPhơi nắng cho lớp giấy cứng lạiMưa nồm thì lâu khô, dễ mốc
Tách khuônTách vỏ giấy ra khỏi khuôn, cắt gọt mép, khoét lỗ mắtTách nhẹ tay để vỏ không nứt
Sơn nềnQuét một lớp màu nền, thường là trắngNền phải phẳng để nét vẽ sau rõ
Vẽ mặtVẽ mắt, mày, má, hoa văn bằng màu tươiĐây là khâu thể hiện tay nghề, mỗi nhà một nét
Hoàn thiệnGắn dây đeo, râu, tua, phủ lớp bảo vệ nếu cóDây chắc, không có cạnh sắc cạ vào mặt trẻ

Giấy bồi là chất liệu bình dân nhưng thông minh: nhẹ, rẻ, dễ làm, lại tái sử dụng được giấy cũ. Đó là lý do nó tồn tại lâu trong đồ chơi dân gian ở nhiều nước, không riêng gì Việt Nam.

Những món đồ chơi Trung thu xưa khác

Tò he và mặt nạ giấy bồi chỉ là hai trong cả một họ đồ chơi dân gian từng làm nên Trung thu của nhiều thế hệ. Phần lớn được làm từ tre, giấy, đất, bột, những thứ sẵn có ở làng:

  • Trống bỏi: chiếc trống nhỏ có cán, hai bên buộc hai hạt nặng bằng sợi dây; xoay cán là hạt đập vào mặt trống kêu tom tom.
  • Chong chóng giấy: cánh giấy gấp gắn vào que tre, chạy ngược gió là quay tít.
  • Ông tiến sĩ giấy: hình ông nghè mũ áo bằng giấy màu, khung tre, từng là món quà mong con học giỏi.
  • Con giống bằng đất nung, bột: những con trâu, con gà, con lợn nhỏ, tô màu tươi, đặt trên mâm cỗ Trung thu.
  • Đèn ông sao, đèn kéo quân: khung tre dán giấy, cắm nến, dành cho đêm rước đèn.
  • Đầu lân, mặt nạ: giấy bồi, sơn vẽ, cho đội lân thiếu nhi rước quanh xóm.

Mỗi món đồ chơi ấy gắn với một kiểu khéo tay của người làng, và phần lớn đã hiếm dần. Nhiều bảo tàng, trường học nay sưu tầm, mời người làm về dạy lại cho trẻ, để những món đồ ấy không chỉ còn trong sách.

Đồ chơi dân gian hôm nay

Cạnh tranh với đồ nhựa. Đồ chơi nhựa, đồ điện tử rẻ và bắt mắt đã lấy đi phần lớn thị trường của tò he và mặt nạ giấy bồi trong nhiều năm. Nhiều gia đình ở cả hai làng phải chuyển nghề hoặc làm thêm việc khác.

Sự quay lại của đồ thủ công. Gần đây, cha mẹ ở các thành phố tìm lại đồ chơi truyền thống cho con, các trường học, bảo tàng mở hoạt động Trung thu xưa. Những người còn giữ nghề nhờ vậy có thêm đơn hàng và lời mời dạy.

Đổi mẫu theo thời. Thợ tò he nặn thêm nhân vật hoạt hình; thợ giấy bồi làm thêm mặt nạ con vật, nhân vật truyện tranh. Kỹ thuật vẫn là kỹ thuật cũ, chỉ hình dáng thay đổi. Người làng hay nói vui rằng chỉ cần trẻ còn đứng lại xem, nghề còn sống.

Người giữ nghề. Nghề chủ yếu do người trung niên, người lớn tuổi giữ. Một số người trẻ học nghề để đi dạy trong các buổi trải nghiệm, coi đó là cách vừa sống được vừa giữ nghề.

Câu hỏi thường gặp

Làng tò he Xuân La ở đâu?

Làng Xuân La thuộc vùng Phú Xuyên cũ, nay thuộc thành phố Hà Nội. Làng được biết đến rộng rãi là làng tò he, với nhiều người mang đồ nghề đi nặn và bán ở khắp các tỉnh, thành, nhất là dịp lễ hội và Trung thu.

Tò he làm bằng gì?

Tò he làm từ bột gạo nếp trộn một phần bột gạo tẻ, nhào với nước, hấp hoặc luộc chín rồi nhuộm màu. Truyền thống dùng màu từ gấc, nghệ, lá cây và than rơm; ngày nay nhiều người dùng phẩm màu thực phẩm cho màu tươi và bền hơn.

Trẻ em có nên ăn tò he không?

Tò he xưa có thể ăn được, nhưng ngày nay do nhiều nơi dùng phẩm màu và sản phẩm để ngoài trời lâu, nên coi tò he là đồ chơi để ngắm và giữ. Người lớn không nên cho trẻ ăn, nhất là trẻ nhỏ.

Làng Ông Hảo làm đồ chơi gì?

Làng Ông Hảo ở vùng Yên Mỹ cũ, tỉnh Hưng Yên được biết đến với đồ chơi Trung thu bằng giấy bồi như mặt nạ, đầu sư tử cho múa lân thiếu nhi và các con giống bằng giấy. Nghề cao điểm trong những tháng trước rằm tháng Tám.

Giấy bồi là gì?

Giấy bồi là kỹ thuật dán chồng nhiều lớp giấy có quét hồ lên một chiếc khuôn, phơi khô thành vỏ cứng và nhẹ, rồi tách khuôn, sơn và vẽ. Đây là chất liệu rẻ, dễ làm, tái sử dụng được giấy cũ, nên có mặt trong đồ chơi dân gian ở nhiều nước.

Có thể mời thợ tò he dạy trẻ ở trường không?

Nhiều thợ tò he đã được mời tới trường học, nhà văn hoá, bảo tàng để dạy trẻ nặn trong các buổi trải nghiệm Trung thu. Đây là cách tốt để trẻ hiểu về đồ chơi dân gian và để người giữ nghề có thêm thu nhập.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138