GanLien.comGắn Liền
Những nghề mỹ nghệ ít gặp

Làng rèn truyền thống: Đa Sỹ, Phúc Sen, Vân Chàng và nhát búa trui thép

Hồ sơ nghề rèn: Đa Sỹ (Hà Nội), Phúc Sen của người Nùng An (Cao Bằng), Vân Chàng (Ninh Bình); lò than, nhịp búa, khâu trui thép và làng rèn hôm nay.

Freshly forged knife blades lined up on a worn wooden bench beside a small anvil, a blacksmith in a leather apron sharpening one on a whetstone, soft window light

Nghề rèn ở Việt Nam có ba làng hay được nhắc tên: Đa Sỹ ở vùng Hà Đông, Hà Nội, nổi tiếng với dao kéo; Phúc Sen ở vùng Quảng Uyên cũ, tỉnh Cao Bằng, nơi người Nùng An rèn dao và nông cụ được ưa chuộng khắp miền núi phía Bắc; và Vân Chàng ở vùng Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình, với tiếng búa rèn có từ nhiều đời. Ba làng ba địa hình, nhưng cùng một bí mật nghề: khâu trui thép, nơi người thợ đọc màu lửa trên lưỡi dao để quyết định lúc nhúng vào nước.

Hồ sơ này đi qua ba làng, nhịp làm việc trong một lò rèn, các công đoạn từ thanh thép tới con dao, lời truyền về tổ nghề, và cách làng rèn sống hôm nay khi dao công nghiệp có mặt khắp nơi. Kèm theo là những điều cần biết để đứng xem một lò rèn mà không gặp nguy hiểm.

Ba làng rèn, ba câu chuyện

Đa Sỹ, Hà Nội. Làng ở vùng Hà Đông, xưa thuộc tỉnh Hà Tây cũ, nay là một phần của Hà Nội. Đa Sỹ được biết đến với dao, kéo, đồ dùng nhà bếp và nông cụ. Đô thị đã bao quanh làng, nhiều lò rèn chuyển dần sang buôn bán, gia công bằng máy, nhưng tên làng vẫn gắn chặt với chữ rèn.

Phúc Sen, Cao Bằng. Làng của người Nùng An ở vùng Quảng Uyên cũ. Dao Phúc Sen nổi tiếng sắc, bền, được người vùng cao tin dùng cho việc phát nương, chặt củi, làm bếp. Nghề rèn ở đây gắn chặt với đời sống nông nghiệp vùng núi, và nhiều gia đình trong làng có lò rèn ngay dưới nếp nhà mình.

Vân Chàng, Ninh Bình. Làng thuộc vùng Nam Định cũ, nay nằm trong tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp năm 2025. Vân Chàng nổi tiếng với nghề rèn lâu đời, làm nông cụ, đồ gia dụng, và nay có thêm nhiều sản phẩm cơ khí nhỏ. Làng là ví dụ về một làng rèn đã chuyển mình mạnh sang gia công kim loại bằng máy.

Điều chung của ba làng. Dù khác nhau về địa hình và người làm, cả ba làng đều sống nhờ những thứ người nông dân cần: con dao phát, cái cuốc, lưỡi liềm. Khi máy móc nông nghiệp thay dần sức người, cả ba đều phải tìm thêm khách mới, từ dao bếp cho nhà hàng tới đồ kim loại cho xây dựng. Cách mỗi làng chuyển mình là một câu chuyện riêng về chuyện giữ nghề.

Còn những lò rèn lẻ. Ngoài ba làng trên, khắp nông thôn Việt Nam từng có những lò rèn lẻ ở đầu chợ, đầu làng, chuyên sửa cuốc, mài dao. Nhiều lò đã tắt, một số còn giữ nhờ khách quen. Hồ sơ này chỉ nêu những làng được biết đến rộng rãi.

Nhịp búa trong lò rèn

Lò rèn nằm cuối ngõ, mái thấp, tường ám khói. Than trong lò đỏ rực theo nhịp bễ. Người thợ cả kẹp thanh thép bằng chiếc kìm dài, đặt lên đe, gõ nhẹ một nhát búa con. Người thợ phụ đứng đối diện, hai tay cầm búa tạ, giáng xuống đúng chỗ vừa gõ. Búa con chỉ đâu, búa tạ đánh đó. Cứ thế, keng, bùm, keng, bùm, tiếng búa dồn dập vang ra tận đầu ngõ, còn thanh thép mỏng dần, dài dần, đổi từ đỏ sang sẫm.

Đó là cách rèn truyền thống: hai người, một nhịp. Thợ cả cầm búa con vừa rèn vừa ra hiệu: gõ vào đe là bảo thợ phụ nghỉ, gõ nhanh là bảo đánh mạnh, gõ chéo là bảo đánh lệch. Người thợ phụ phải thuộc nhịp đó như thuộc một thứ ngôn ngữ, đánh sai một nhát là hỏng lưỡi, có khi nguy hiểm cho người cầm kìm.

Lò rèn truyền thống thường có ba thứ không thể thiếu: lò than có bễ thổi lửa, chiếc đe bằng sắt đặt trên gốc gỗ chắc, và chậu nước để nhúng thép. Xung quanh là kìm dài đủ cỡ, búa con, búa tạ, mũi đột. Chỗ đặt mỗi thứ được tính để người thợ chỉ cần xoay người là chuyển thép từ lò sang đe, từ đe sang chậu nước, không phải bước qua lại.

Ở nhiều lò rèn hiện nay, búa máy đã thay búa tạ, nhưng nhịp giữa người cầm kìm và nhát búa vẫn còn. Người trong nghề nói đứng vào lò rèn lâu năm là quen tai tới mức chỉ nghe tiếng búa cũng biết thanh thép đang ở độ nào.

Các công đoạn rèn một con dao

Mỗi làng mỗi lò có cách riêng; dưới đây là đường đi chung của một con dao rèn tay.

  1. Chọn thép. Thép tốt quyết định lưỡi dao. Nhiều lò dùng thép nhíp ô tô cũ, loại thép dẻo, chịu lực, khi trui đúng cách cho lưỡi sắc và bền.
  2. Nung. Thép được đưa vào lò than, bễ thổi cho lửa lên đều. Thợ nhìn màu thép để biết lúc lấy ra: đỏ quá thì cháy thép, chưa đủ thì rèn không vào.
  3. Rèn tạo phôi. Thép nóng được đặt lên đe, búa con và búa tạ thay nhau dát mỏng, kéo dài, tạo hình sống dao, lưỡi dao, chuôi.
  4. Chỉnh hình. Sau nhiều lần nung lại và rèn, con dao có dáng gần hoàn chỉnh. Thợ cả gõ chỉnh từng chỗ cho thẳng, cho đều.
  5. Trui. Thợ rèn gọi khâu này là trui hoặc nhúng nước. Lưỡi dao được nung tới màu thợ muốn rồi nhúng nhanh vào nước hoặc dầu. Khâu này làm lưỡi cứng lại. Trui quá thì giòn, dễ mẻ; trui non thì mềm, nhanh cùn.
  6. Ram. Nhiều lò hơ lại lưỡi dao ở nhiệt thấp hơn sau khi trui để giảm giòn, giữ độ dẻo cho sống dao.
  7. Mài và tra cán. Dao được mài trên đá hoặc máy mài cho sắc, rồi tra cán gỗ, cán sừng, đóng khâu.

Bí quyết trui thép của mỗi lò là thứ được giữ kín nhất. Màu thép khi nhúng, loại nước dùng để trui, thời gian ngâm đều là kinh nghiệm truyền trong gia đình. Hai con dao trông giống nhau, dùng một mùa là biết khác nhau ở khâu trui.

Tổ nghề và lễ nghề của thợ rèn

Như nhiều làng nghề khác, các làng rèn có tục thờ tổ nghề tại đình hoặc miếu làng, và có ngày giỗ tổ do làng tự định. Lời truyền về người đầu tiên đưa nghề rèn về làng mỗi nơi một khác; hồ sơ này không nêu tên tổ nghề hay năm khởi nghề cụ thể vì các nguồn chưa thống nhất.

Ở nhiều lò rèn, người ta còn kể về những tục lệ nhỏ quanh lò lửa và chiếc đe, như giữ lò sạch sẽ, không bước qua đe, đầu năm làm lễ khai lò trước khi đỏ lửa lại. Những tục này thể hiện sự trân trọng với công cụ đã nuôi sống gia đình, và cũng nhắc người trong nghề cẩn trọng với lửa.

Với người Nùng An ở Phúc Sen, nghề rèn gắn với đời sống làng bản và những phong tục riêng của cộng đồng. Người ngoài muốn tìm hiểu nên hỏi một cách tôn trọng, qua người lớn tuổi trong làng, và không tự ý chụp ảnh các nghi lễ nếu chưa được đồng ý.

Điều đáng nói là ở cả ba làng, thợ rèn giỏi được làng nể trọng. Người ta nhớ tên những người thợ cả đã rèn ra con dao dùng mấy chục năm không mẻ, kể về họ trong những buổi giỗ tổ như kể về người giữ danh tiếng cho cả làng. Danh tiếng đó, chứ không phải bằng khen hay giấy tờ, là thứ người thợ rèn quý nhất.

Làng rèn xưa và nay

Nghề rèn là một trong những nghề thay đổi nhiều nhất trong vài chục năm qua. Bảng dưới đặt cạnh nhau những điều đã đổi.

Khía cạnhNgày xưaNgày nay
Sức đánhBúa tạ do thợ phụ quaiBúa máy ở nhiều lò, búa tay vẫn dùng cho chỉnh hình
Nhiên liệuThan củi, than đáThan vẫn dùng, một số lò dùng lò điện, lò khí
Thổi lửaBễ kéo tayQuạt điện ở nhiều lò
Sản phẩmNông cụ, dao, liềm, cuốcThêm dao bếp, dao chuyên dụng, đồ cơ khí nhỏ
KháchNông dân quanh vùngThêm khách ở đô thị, khách mua qua mạng
Người làmCả nhà, truyền đờiÍt người trẻ theo, một số lò phải thuê thợ

Dù vậy, những con dao rèn tay trui khéo vẫn có khách riêng, những người cần một lưỡi dao dùng nhiều năm. Đó là lý do nhiều lò rèn ở cả ba làng vẫn đỏ lửa mỗi sáng.

Một thay đổi ít ai để ý là khách hàng. Ngày trước người mua dao là người cầm dao ra đồng, biết thử lưỡi bằng cách chặt một đoạn tre. Ngày nay nhiều người mua dao rèn để làm bếp, họ hỏi về độ sắc, về cách mài, cách giữ cho lưỡi không gỉ. Người thợ rèn vì thế phải học thêm cách nói chuyện với khách đô thị, điều mà cha ông họ chưa từng cần.

Đứng xem lò rèn cho an toàn

Lò rèn là nơi có lửa, kim loại nóng và búa nặng. Vài nguyên tắc ngắn cho khách:

  • Đứng đúng chỗ chủ lò chỉ, cách xa đe và lò; tia lửa và vảy thép nóng có thể bắn ra bất ngờ.
  • Tuyệt đối không tự cầm búa, kìm hay chạm vào thép vừa rèn; thép trông đã sẫm màu vẫn còn rất nóng.
  • Trẻ em phải có người lớn nắm tay, đứng phía sau người lớn, không lại gần lò hay xô nước trui.
  • Không đứng giữa lối đi của người thợ cầm thép nóng từ lò sang đe.

Nếu muốn hỏi chuyện nghề, chờ lúc thợ nghỉ tay. Đang rèn mà bị gọi là mất nhịp, mà mất nhịp ở lò rèn là chuyện nguy hiểm.

Lò rèn cũng là nơi nóng và nhiều khói than. Người có bệnh hô hấp hoặc không chịu được nóng nên đứng ở cửa, gần chỗ thoáng. Nếu được người thợ cho cầm thử một con dao đã hoàn thiện, hãy cầm đúng chỗ cán, đưa lưỡi dao ra xa người khác, và trả lại tận tay chứ đừng đặt xuống mặt đe.

Câu hỏi thường gặp

Làng rèn Đa Sỹ ở đâu?

Làng rèn Đa Sỹ thuộc vùng Hà Đông, xưa nằm trong tỉnh Hà Tây cũ, nay là một phần của thành phố Hà Nội. Làng nổi tiếng với dao, kéo, đồ dùng nhà bếp và nông cụ. Đô thị hoá đã làm nhiều lò rèn chuyển sang gia công bằng máy và buôn bán.

Dao Phúc Sen có gì đặc biệt?

Dao Phúc Sen do người Nùng An ở vùng Quảng Uyên cũ, Cao Bằng rèn, nổi tiếng sắc và bền, được người vùng cao tin dùng. Nhiều lò dùng thép nhíp ô tô cũ và giữ bí quyết trui thép trong gia đình.

Làng rèn Vân Chàng nay thuộc tỉnh nào?

Vân Chàng thuộc vùng Nam Định cũ. Sau sắp xếp năm 2025, Nam Định cũ nhập vào tỉnh Ninh Bình, nên hiện nay gọi là làng rèn Vân Chàng, nay thuộc Ninh Bình. Làng đã chuyển mạnh sang gia công kim loại bằng máy bên cạnh nghề rèn cũ.

Trui thép là gì?

Trui thép là khâu nung lưỡi dao tới một màu nhất định rồi nhúng nhanh vào nước hoặc dầu để thép cứng lại. Trui quá thì lưỡi giòn, dễ mẻ, trui non thì mềm, nhanh cùn. Đây là bí quyết được mỗi lò giữ kín nhất.

Vì sao thợ rèn hay dùng thép nhíp ô tô?

Thép nhíp ô tô là loại thép dẻo và chịu lực tốt, khi trui đúng cách cho lưỡi dao vừa sắc vừa bền. Đây cũng là nguồn thép sẵn có từ xe cũ, dễ tìm, nên được nhiều lò rèn thủ công ưa dùng.

Đưa trẻ em đi xem lò rèn có an toàn không?

Có thể, nếu người lớn giữ trẻ đứng xa lò, đe và xô nước trui, không cho chạm vào thép hay dụng cụ. Thép đã sẫm màu vẫn còn rất nóng và tia lửa có thể bắn ra bất ngờ, nên luôn đứng ở chỗ chủ lò chỉ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138