Đô thị hoá đã đổi số phận nhiều làng nghề hơn bất cứ biến cố nào khác. Ở vùng ven Hà Nội, quanh TP Hồ Chí Minh, quanh các thành phố tỉnh, có làng đã thành phường, ruộng thành khu nhà, xưởng phải dời ra cụm sản xuất, và có nghề chỉ còn trong tên phố. Ngược lại, có làng nhờ phố tới gần mà có thêm khách, thêm đầu ra.
Bài này đi qua những kiểu thay đổi hay gặp khi đô thị hoá tới làng nghề, vài làng tiêu biểu đã đi qua chuyện ấy, và những cách làng xoay xở để nghề còn chỗ đứng giữa phố.
Làng giấy Bưởi: một nghề tan vào thành phố
Ví dụ hay được nhắc nhất là vùng làng giấy ven Hồ Tây, Hà Nội, mà người xưa gọi chung là vùng Bưởi, với làng Yên Thái nổi tiếng nghề giấy dó. Câu ca dao về nhịp chày Yên Thái bên mặt nước Tây Hồ cho thấy thuở nghề giấy còn thịnh, tiếng chày giã vỏ dó vang khắp làng.
Qua thế kỷ hai mươi, giấy công nghiệp lấn dần, rồi phố phường mở rộng tới tận ven hồ. Đất làm bãi phơi, chỗ ngâm vỏ dó thành nhà ở. Nghề giấy dó ở vùng này gần như không còn, chỉ còn trong tên đất, trong ca dao và trong ký ức các cụ. Nghề giấy dó vẫn sống ở một số làng khác ngoài vùng đô thị.
Câu chuyện ấy cho thấy một điều: đô thị hoá không chỉ lấy đất, mà lấy luôn những thứ nghề cần mà không ai để ý, như mặt nước để ngâm, khoảng trời để phơi, khoảng lặng để làm khâu tỉ mỉ.
Nhiều làng nghề ven đô khác đang đứng ở chỗ Yên Thái từng đứng cách đây vài thế hệ. Khác ở chỗ hôm nay người ta biết nhìn trước: biết rằng nếu không chừa lại chỗ làm nghề, không ghi lại cách làm, thì vài chục năm nữa con cháu chỉ còn biết nghề qua một câu ca dao.
Những kiểu thay đổi khi phố tới làng
Mỗi làng đi một đường, nhưng có những kiểu thay đổi lặp lại ở nhiều nơi.
| Kiểu thay đổi | Chuyện gì xảy ra | Nghề thường ra sao |
|---|---|---|
| Mất mặt bằng | Ruộng, bãi phơi, ao ngâm thành đất ở, đất dự án | Khâu cần nhiều đất bị bỏ hoặc phải thuê nơi khác làm |
| Xưởng dời ra cụm sản xuất | Khâu ồn, bụi, có lò, có hoá chất dời ra khỏi khu dân cư | Nghề còn, nhưng làng không còn là nơi làm nghề như xưa |
| Nhà mặt đường thành cửa hàng | Gian trước bán hàng, gian sau hoặc nơi khác sản xuất | Làng thành phố bán hàng, đôi khi bán cả hàng nơi khác làm |
| Người trẻ đi làm công ty | Nghề không đủ hấp dẫn so với việc trong khu công nghiệp, văn phòng | Thiếu thợ, người già làm là chính |
| Có khách ngay cửa | Phố gần nên khách ghé, học sinh tới học, người thiết kế tới đặt hàng | Một số nghề đổi hình, sống khoẻ hơn |
Hai kiểu cuối cho thấy đô thị hoá không chỉ có chiều mất. Cùng một làn sóng, có nghề tắt, có nghề tìm được khách mới.
Làng hoá phường, phố nghề giữ lại gì
Hà Nội có nhiều làng nghề cũ nay đã nằm giữa nội đô. Làng đúc đồng Ngũ Xã ven hồ Trúc Bạch là một ví dụ: phố xá bao quanh, nhưng tên làng, đình làng và một phần nghề đúc vẫn được nhắc tới, còn những khâu nặng phần nhiều đã dời đi nơi khác. Làng cốm Vòng cũng vậy, phố mọc lên trên đất lúa, nghề cốm phải tìm lúa non từ nơi xa hơn.
Ở phía Nam, vùng Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, từng nổi tiếng với gốm và sơn mài. Khu dân cư, nhà máy mọc nhanh, nhiều lò gốm cũ phải ngừng hoặc dời đi, những xưởng sơn mài ở lại phải thu gọn, chuyển hướng sang hàng tinh xảo hơn.
Điểm chung là làng giữ được tên và đình rất lâu sau khi nghề đã đổi. Đình vẫn mở giỗ tổ, người già vẫn kể chuyện thuở cả xóm đỏ lửa, dù con cháu đã sống bằng nghề khác. Với người lập hồ sơ làng nghề, đình và lễ giỗ tổ là đầu mối tốt nhất để lần lại nghề cũ của một khu phố.
Người đi, người ở: thợ làng nghề ven đô
Phố tới thì việc làm tới. Khu công nghiệp, cửa hàng, văn phòng mở ra ngay sát làng, trả lương đều đặn, giờ giấc rõ ràng. Thanh niên trong làng nghề có thêm lựa chọn mà đời cha mẹ không có. Nhiều người chọn đi, và khó trách họ: nghề ở làng thường làm theo mùa, theo đơn, lúc dồn dập lúc thưa thớt.
Ngược lại, nhiều xưởng ở làng ven đô phải mướn thợ từ nơi khác tới. Có làng nghề mà phần lớn thợ đang làm không sinh ra ở làng, họ thuê trọ quanh xưởng, học việc vài năm rồi thành thợ chính. Có người làm lâu thành người của làng, lấy vợ lấy chồng ở làng, giữ nghề còn kỹ hơn cả con cháu bản địa.
Chuyện ấy làm đổi cả cách làng nhìn nghề. Nghề không còn là thứ chỉ truyền trong họ, giữ trong làng. Nó thành một nghề nghiệp mở, ai chịu học thì làm được. Một số cụ tiếc, nhưng nhiều làng nhờ vậy mà vẫn đỏ lửa.
Một con ngõ giữa hai thời
Con ngõ chỉ đủ một chiếc xe máy. Bên trái là dãy nhà bốn tầng mới xây, cửa cuốn, biển số nhà mới tinh. Bên phải còn một nếp nhà ngói cũ, cửa gỗ mở toang, trong nhà là đống phôi gỗ, mùn cưa phủ trắng nền. Người thợ già ngồi đục một chân bàn, tiếng đục lọt thỏm giữa tiếng máy khoan từ công trình bên cạnh.
Ông bảo hồi trước cả ngõ làm mộc, giờ còn nhà ông với hai nhà cuối ngõ. Mấy nhà kia bán đất, có nhà vẫn làm nhưng thuê xưởng ở ngoài cụm sản xuất, sáng đi tối về. Ông không đi, vì ông làm chậm, chỉ nhận hàng sửa và hàng đặt riêng, cần gì ra cụm cho tốn tiền thuê.
Cảnh ấy có ở nhiều làng ven đô: làng chưa mất hẳn nghề, nhưng nghề không còn là thứ định hình cả làng. Nghề lui vào vài ngôi nhà, vài người, trong khi hàng xóm đã sống đời khác. Tiếng đục buổi chiều giờ chỉ còn là một âm thanh lạ với lũ trẻ mới dọn tới.
Với người lập hồ sơ, những ngôi nhà còn làm như thế quý hơn mọi cửa hàng mặt phố. Ở đó còn đủ dụng cụ, đủ khâu, còn người làm trọn được sản phẩm và nhớ được thuở cả ngõ cùng làm.
Những cách làng nghề xoay xở giữa phố
Không phải làng nào cũng mất nghề khi phố tới. Những cách làng đã thử và có hiệu quả:
- Tách khâu. Khâu ồn, bẩn, cần lò, cần hoá chất dời ra cụm sản xuất; khâu tinh, khâu hoàn thiện, khâu trưng bày ở lại làng.
- Đổi sản phẩm. Từ đồ dùng hằng ngày sang đồ trang trí, quà tặng, sản phẩm theo đơn của nhà thiết kế, đồ phục dựng cho đình chùa.
- Mở cửa cho người học. Lớp ngắn cho học sinh, cho khách, cho người thích làm thủ công; vừa có thêm thu nhập, vừa giữ nghề có người biết.
- Giữ không gian chung. Một nhà trưng bày, một xưởng mẫu, một góc đình để kể chuyện nghề, giúp làng nhớ mình từng làm gì.
- Ghi hồ sơ trước khi muộn. Chụp ảnh, ghi tên các nhà làm nghề, ghi công đoạn trước khi thế hệ cuối nghỉ tay.
Những cách này cần sự đồng lòng của làng và sự hỗ trợ của chính quyền địa phương. Làng làm riêng lẻ từng nhà thì khó giữ, cả làng cùng làm thì nghề có chỗ dựa.
Nghề đổi hình để ở lại
Ở nhiều làng ven đô, nghề không mất mà đổi hình. Làng mộc làm đồ thờ, tủ chè chuyển sang đồ nội thất cho căn hộ, nhận đặt theo bản vẽ của kiến trúc sư. Làng đan lát chuyển từ rổ rá sang đèn treo, giỏ trang trí. Làng thêu chuyển từ đồ dùng sang tranh, sang chi tiết thêu trên quần áo thời trang.
Sự đổi hình ấy đến từ chính khách hàng ở phố: người thành phố không cần thúng, không cần mẹt, nhưng cần đồ đẹp, đồ có câu chuyện cho nhà mình. Người thợ phải học thêm nhiều thứ ngoài nghề cũ: đọc bản vẽ, làm theo kích thước chính xác, dùng thêm vật liệu mới, giao hàng đúng hẹn như một xưởng sản xuất.
Nhiều cụ trong làng không ưng, cho rằng hàng mới không còn là nghề của tổ. Người trẻ thì nói nếu không đổi thì không còn nghề mà giữ. Giữa hai cách nghĩ ấy, những làng giữ được nghề thường là làng vẫn để vài nhà làm hàng theo lối cũ, vừa để phục vụ đình chùa, vừa để có chỗ mà nhớ.
Đọc một làng ven đô như thế nào
Nếu bạn muốn tìm hiểu một làng nghề đã bị phố bao quanh, đừng chỉ hỏi còn bao nhiêu nhà làm nghề. Nên để ý những thứ khác: tên ngõ, tên xóm gắn với một khâu nghề; đình thờ tổ nghề; những ngôi nhà cũ có gian rộng bất thường, vốn là xưởng; những cụ già còn giữ đồ nghề.
Hỏi chuyện cũng nên hỏi khéo. Nhiều nhà bán đất, bỏ nghề vì hoàn cảnh, không muốn nghe câu hỏi sao không làm nữa. Hỏi về thuở trước, về cách làm cũ, về giỗ tổ, người ta thường kể nhiều hơn và vui hơn.
Ở khu xưởng còn hoạt động, hãy đứng đúng chỗ chủ dặn, không đi vào khu có máy, có lò, và để ý xe chở hàng ra vào ngõ hẹp. Trẻ em đi cùng nên được giữ tay.
Và nhớ rằng ở làng ven đô, người làm nghề vẫn đang làm ăn giữa nhịp phố. Đến giờ giao hàng, giờ cao điểm thì nên đứng nép, không chiếm lối đi trước cửa xưởng.
Câu hỏi thường gặp
Đô thị hoá ảnh hưởng đến làng nghề thế nào?
Đô thị hoá lấy đi mặt bằng sản xuất, bãi phơi, ao ngâm, khiến xưởng phải dời ra cụm sản xuất và người trẻ chuyển sang việc khác. Ngược lại, phố gần cũng mang tới khách, đầu ra và cơ hội đổi mới sản phẩm.
Làng giấy Bưởi ở Hà Nội nay còn làm giấy dó không?
Vùng làng giấy ven Hồ Tây xưa như Yên Thái gần như không còn làm giấy dó, vì đất làm nghề đã thành khu dân cư. Nghề giấy dó vẫn được giữ ở một số làng khác ở miền Bắc.
Cụm công nghiệp làng nghề là gì?
Đó là khu đất được quy hoạch để các xưởng của làng nghề dời ra sản xuất, tách khỏi khu dân cư. Cách này giảm ồn, bụi, khói trong làng, nhưng khiến không khí làm nghề trong làng thưa đi.
Làng nghề trong thành phố có còn giữ lễ giỗ tổ không?
Nhiều làng vẫn giữ, dù số nhà làm nghề đã giảm. Đình làng và lễ giỗ tổ thường là thứ còn lại lâu nhất, là nơi người đã bỏ nghề vẫn tụ về để nhớ nghề cũ của làng.
Làm sao nhận ra một khu phố từng là làng nghề?
Để ý tên ngõ, tên xóm, đình thờ tổ nghề, những ngôi nhà cũ có gian xưởng rộng, và hỏi chuyện các cụ cao tuổi. Lễ giỗ tổ nghề ở đình là đầu mối rõ nhất.
Có làng nghề nào sống khoẻ hơn nhờ đô thị hoá không?
Có những làng đổi sản phẩm, mở lớp cho khách, nhận hàng của nhà thiết kế và sống tốt hơn nhờ ở gần thành phố. Thường đó là làng tách được khâu nặng ra ngoài và giữ khâu tinh trong làng.