GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Tây Nguyên

Đan gùi Tây Nguyên: nan lồ ô hun khói, đáy vuông thân tròn và nghề của đàn ông

Nghề đan gùi Tây Nguyên: vì sao người buôn làng cần gùi, các loại gùi, từ cây lồ ô tới chiếc gùi hoa có nắp, cách làm nan đen và nghề đan hôm nay.

Split bamboo strips stacked on a smoky rack above a kitchen hearth inside a stilt house, a half-finished basket on the floor below, shafts of light through gaps

Chiếc gùi là đồ vật rất quen thuộc của buôn làng Tây Nguyên, và đan gùi là nghề của đàn ông: từ chuyến vào rừng chọn cây lồ ô, chẻ nan, vót nan, gác bếp cho khói ám nhiều ngày, tới lúc ngồi bên bếp lửa đan đáy vuông, chuyển lên thân tròn, uốn vành miệng, buộc quai. Một chiếc gùi tốt theo người dùng nhiều năm; chiếc gùi hoa đẹp nhất là món quà người con trai dành cho mẹ hay cho cô gái mình thương.

Hồ sơ này kể vì sao người Tây Nguyên cần gùi, có những loại gùi nào, các bước làm ra một chiếc gùi, cách tạo nan đen và hoa văn, và nghề đan đang sống ra sao khi gùi nhựa, bao tải đã lên tới tận buôn.

Vì sao Tây Nguyên sống bằng gùi

Đường lên rẫy ở Tây Nguyên là đường dốc, qua suối, qua rừng; rẫy có khi cách buôn cả giờ đi bộ. Đòn gánh của người đồng bằng không hợp với lối đi ấy, còn chiếc gùi đeo sau lưng thì để hai tay rảnh để vịn, để phát lối, để dắt con. Phụ nữ cõng gùi lúa, gùi củi, gùi nước; đàn ông cõng gùi đi săn, đi rừng. Ở nhiều buôn, đứa trẻ vừa biết đi đã có chiếc gùi nhỏ của mình để theo mẹ ra suối.

Vì gùi gắn với mọi việc hằng ngày nên mỗi nhà có nhiều gùi, mỗi chiếc một việc. Gùi cũng là thứ đầu tiên người ta nghĩ tới khi đi đâu: đi chợ phiên thì gùi đựng hàng, đi thăm họ hàng thì gùi đựng quà, đi lễ thì gùi đựng rượu, cơm. Trong lời ăn tiếng nói của nhiều tộc người, người con gái chăm chỉ được tả bằng hình ảnh chiếc gùi luôn đầy trên lưng.

Cũng vì vậy, đan gùi là một kỹ năng mà người đàn ông trong buôn nên có. Người đan giỏi được kính trọng, được nhờ đan gùi cho cả họ hàng. Không có tổ nghề hay ngày giỗ tổ; nghề đi từ cha sang con trai, từ ông sang cháu, học bằng cách ngồi cạnh xem và làm theo.

Các loại gùi thường gặp trong một buôn

Gùi thưa mắt. Đan nan to, mắt cáo rộng, nhẹ, dùng để cõng củi, bắp, bí, những thứ cồng kềnh không sợ rơi lọt.

Gùi đựng lúa. Đan nan nhỏ, khít, chắc, để hạt lúa không lọt ra; có khi lót thêm lá hoặc đan hai lớp ở đáy.

Gùi đựng nước. Gùi vừa với những quả bầu khô dùng làm vỏ đựng nước, phụ nữ cõng ra suối lấy nước mỗi sáng chiều.

Gùi hoa có nắp. Đan nan mỏng, rất khít, có hoa văn bằng nan nhuộm sẫm, thường có nắp đậy; dùng đựng vải vóc, đồ quý, mang đi lễ, đi thăm. Đây là loại gùi tốn nhiều công và được làm quà.

Gùi của đàn ông. Có nơi đan gùi nhỏ, dáng khác, có ngăn hoặc có nắp, để đựng dao, ống điếu, đồ đi rừng.

Gùi nhỏ của trẻ em. Đan như gùi người lớn nhưng thu nhỏ, để trẻ quen việc theo mẹ ra suối, ra rẫy từ bé.

Từ cây lồ ô tới chiếc gùi: các bước

Cách làm mỗi tộc người, mỗi người đan một khác, nhưng con đường chung của một chiếc gùi nan lồ ô thường đi qua những bước sau:

  1. Chọn cây và chặt đúng mùa. Người đan vào rừng tìm cây lồ ô đủ già, thân thẳng, đốt dài; thường chặt vào mùa khô, khi cây ít nước, nan đỡ mọt.
  2. Chẻ nan. Cây được cắt khúc, chẻ dọc thành thanh, rồi tách lớp. Lớp cật ngoài dẻo, bền, dùng cho thân và hoa văn; lớp trong cứng hơn, dùng làm khung hoặc bỏ.
  3. Vót nan. Dùng dao nhỏ vót từng sợi cho đều bản, đều độ dày. Đây là bước tốn thời gian nhất và quyết định chiếc gùi có đẹp hay không.
  4. Phơi và gác bếp. Nan phơi khô rồi gác lên giàn bếp nhiều ngày, có khi cả tháng, cho khói ám đều, nan chuyển màu nâu bóng và chống mọt.
  5. Đan đáy. Đáy gùi thường vuông, đan bằng nan dày, chắc, các nan đan chéo nhau; người đan giỏi giữ được đáy phẳng, góc vuông vắn.
  6. Chuyển lên thân. Từ đáy vuông, nan được uốn lên thành thân tròn hoặc loe dần lên miệng. Đây là chỗ khó nhất; chuyển không khéo là gùi méo, đứng không vững.
  7. Đan hoa văn. Với gùi hoa, người đan xen nan sẫm màu với nan mộc theo mẫu nhớ trong đầu, tạo những dải hình thoi, răng cưa quanh thân.
  8. Làm vành miệng, chân và quai. Vành miệng là thanh tre cứng uốn tròn, buộc chặt bằng mây; có gùi làm thêm chân đế bằng gỗ hoặc tre; quai đeo bện bằng mây hoặc vỏ cây cho êm vai.

Một chiếc gùi thưa có thể xong trong một hai ngày; một chiếc gùi hoa đan khít, nhiều hoa văn có khi mất nhiều tuần, chưa tính thời gian gác bếp cho nan.

Nan đen, nan mộc và những dải hoa văn quanh thân gùi

Hoa văn trên gùi không vẽ mà đan. Người đan chuẩn bị hai loại nan: nan mộc giữ màu nâu vàng tự nhiên của lồ ô đã ám khói, và nan sẫm màu được nhuộm hoặc hun lâu hơn cho thẫm lại. Mỗi nơi có cách làm nan sẫm riêng: có người hun thật lâu trên bếp, có người ngâm nan vào nước lá cây, vỏ cây, có người dùng nhọ nồi. Cách nhuộm thường là kinh nghiệm của từng nhà.

Khi đan, người thợ đếm nan để biết lúc nào đưa nan sẫm lên mặt, lúc nào giấu xuống dưới. Từ đó hiện ra những dải hình thoi, hình răng cưa, hình chữ chi, có nơi cách điệu hình con mắt, hình sao, hình hoa. Một dải hoa văn chạy quanh thân phải khép kín vừa khít khi trở lại điểm bắt đầu, nên người đan phải tính trước số nan từ khi đan đáy.

Ngồi bên bếp lửa, ông già Ba Na đặt chiếc gùi dở dang giữa hai đầu gối, tay trái giữ thân gùi, tay phải rút một sợi nan đen luồn qua ba nan dọc, lại giấu xuống dưới hai nan. Thằng cháu ngồi cạnh đếm theo, đếm sai, ông lắc đầu, gỡ ra, đếm lại cho nó xem. Ngoài sân, mấy chiếc gùi cũ úp trên hàng rào phơi nắng, nan đã đen bóng vì năm tháng.

Chiếc gùi trong những dịp của buôn làng

Ngoài việc cõng lúa, cõng củi, chiếc gùi còn có mặt trong nhiều dịp quan trọng. Ở nhiều tộc người, chàng trai đan tặng mẹ một chiếc gùi hoa để tỏ lòng biết ơn, đan tặng cô gái mình thương để ngỏ ý. Chiếc gùi càng khít, hoa văn càng đều, người nhận càng hiểu người đan đã bỏ bao nhiêu công sức. Có nơi, khi bàn chuyện cưới hỏi, người ta xem cả tài đan lát của chàng trai như một điều đáng kể về sự chăm chỉ.

Trong các lễ lớn của buôn như mừng lúa mới, mừng nhà rông, những chiếc gùi đẹp nhất được mang ra, đựng cơm, đựng rượu, đựng lễ vật. Ở chợ phiên vùng cao, gùi là cái giỏ hàng: phụ nữ cõng gùi đầy rau rừng, bắp, măng xuống chợ, lúc về gùi đựng muối, vải, đồ dùng. Đi giữa chợ phiên, nhìn những chiếc gùi trên lưng người qua lại là đã thấy được sự khác nhau giữa các tộc người: dáng gùi, quai gùi, cách đan đáy mỗi nơi một kiểu.

Khi một chiếc gùi cũ hỏng, người ta không vội bỏ. Đáy mòn thì đan lại đáy, vành gãy thì thay vành, quai đứt thì bện quai mới. Có những chiếc gùi đã được sửa nhiều lần, qua tay mấy người dùng, nan cũ nan mới xen lẫn, màu đậm nhạt khác nhau, như một cuốn nhật ký của gia đình.

Hiểu lầm phổ biến về chiếc gùi

Chiếc gùi quen tới mức nhiều người tưởng đã hiểu hết. Vài điều nghe nhiều nhưng không hẳn đúng:

Hiểu lầmĐiều đúng hơn
Gùi nào cũng như nhau, chỉ khác to nhỏMỗi loại gùi một việc, khác nhau từ cỡ nan, độ khít, dáng thân tới quai; gùi lúa và gùi củi không dùng lẫn
Đan gùi là việc của phụ nữỞ phần lớn buôn làng Tây Nguyên, đan gùi là việc của đàn ông; phụ nữ là người dùng gùi nhiều
Gùi màu nâu bóng là do quét dầu, quét sơnMàu nâu bóng thường do nan được gác bếp, khói ám nhiều ngày và do năm tháng dùng
Hoa văn trên gùi được vẽ hoặc dán lênHoa văn được đan bằng cách xen nan sẫm và nan mộc, tính số nan từ khi đan đáy
Gùi nhỏ bán cho khách cũng là gùi dùng thậtNhiều gùi làm cho khách được thu nhỏ, cầu kỳ hơn, dùng làm đồ trang trí; gùi dùng thật to, chắc, quai êm vai

Phân biệt được những điều này, bạn sẽ thấy một chiếc gùi treo trên vách nhà sàn kể được khá nhiều chuyện: nó dùng vào việc gì, ai đan, đã đi qua bao nhiêu mùa rẫy.

Nghề đan hôm nay, và xem đan cho phải phép

Gùi nhựa, bao tải, xe máy đã thay một phần chiếc gùi trong đời sống buôn làng. Đường tốt hơn, người ta chở lúa bằng xe chứ không cõng. Cây lồ ô đủ già cũng phải đi xa hơn mới tìm được. Người trẻ ít ngồi đan, vì đan mất nhiều ngày mà đi làm thuê một ngày đã có tiền. Nhưng ở nhiều buôn, gùi nan vẫn được dùng, nhất là gùi đựng lúa, gùi đi lễ, gùi hoa làm quà; và người già vẫn đan, vẫn dạy cho cháu khi cháu chịu ngồi.

Một hướng sống mới của nghề là đan cho khách: gùi nhỏ, giỏ, túi đan, đồ trang trí. Có những nhóm thanh niên được người già dạy lại cách đan, cách làm nan đen, để làm đồ bán. Khi đến xem người đan, nên hỏi trước, không tự cầm nan đang đan dở vì có thể làm lệch cả hàng. Dao vót nan rất sắc, trẻ em nên ngồi xa, có người lớn giữ. Xin phép trước khi chụp người đang làm.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ở Tây Nguyên người ta dùng gùi thay vì đòn gánh?

Đường lên rẫy ở Tây Nguyên dốc, qua suối, qua rừng, đòn gánh không hợp. Chiếc gùi đeo sau lưng giúp hai tay rảnh để vịn, phát lối, dắt con, và chứa được nhiều thứ từ lúa, củi, bắp tới nước đựng trong quả bầu khô.

Nghề đan gùi ở Tây Nguyên do ai làm?

Ở phần lớn buôn làng Tây Nguyên, đan gùi là việc của đàn ông, truyền từ cha sang con trai, từ ông sang cháu. Phụ nữ là người dùng gùi nhiều trong việc hằng ngày, còn đàn ông lo phần vào rừng lấy lồ ô và đan.

Gùi hoa là loại gùi gì?

Gùi hoa là loại gùi đan bằng nan mỏng, rất khít, có hoa văn tạo bằng nan sẫm màu xen nan mộc, thường có nắp. Gùi hoa dùng đựng vải vóc, đồ quý, mang đi lễ, đi thăm, và thường được làm quà tặng mẹ hoặc người yêu.

Tại sao nan đan gùi phải gác bếp?

Gác nan lên giàn bếp nhiều ngày cho khói ám giúp nan khô đều, chuyển màu nâu bóng và chống mọt, nhờ đó chiếc gùi bền lâu hơn. Khói bếp cũng là một phần lý do vì sao gùi cũ trong nhà sàn có màu đen bóng.

Đan một chiếc gùi mất bao lâu?

Một chiếc gùi thưa mắt để cõng củi có thể xong trong một hai ngày. Một chiếc gùi hoa đan khít, nhiều hoa văn có khi mất nhiều tuần, chưa tính thời gian vào rừng chọn lồ ô, chẻ, vót và gác bếp cho nan.

Khi xem người đan gùi cần lưu ý gì?

Nên hỏi trước, xin phép khi chụp, không tự cầm nan đang đan dở vì có thể làm lệch cả hàng hoa văn. Dao vót nan rất sắc nên trẻ em cần ngồi xa và có người lớn giữ bên cạnh trong suốt thời gian xem.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138