Vùng Kon Tum cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi sau sắp xếp năm 2025, là nơi giữ được nhiều nghề của các tộc người bắc Tây Nguyên: người Xơ Đăng có tiếng với nghề rèn, người Ba Na có những ngôi nhà rông mái cao vút do cả làng dựng lên, phụ nữ Ba Na, Xơ Đăng dệt vải trên khung đeo lưng, người Giẻ Triêng đan gùi. Đây là những nghề mà sản phẩm đi thẳng vào đời sống: con dao phát rẫy, ngôi nhà chung, tấm váy ngày lễ.
Hồ sơ này đi qua từng nghề, cách làm, người làm, và những gì đang đổi thay khi vùng núi này mở đường, đón khách. Phần đồng bằng ven biển của Quảng Ngãi, với các nghề của người Kinh, chỉ được nhắc ngắn ở cuối.
Bắc Tây Nguyên trong một tỉnh mới
Kon Tum cũ là vùng cực bắc Tây Nguyên, núi cao, nhiều sông suối, còn nhiều rừng. Người Ba Na sống đông quanh thành phố Kon Tum, dọc hai bờ sông Đăk Bla; người Xơ Đăng ở các vùng núi phía đông và đông bắc; người Giẻ Triêng ở vùng núi phía bắc giáp Quảng Nam cũ; người Gia Rai ở phía tây nam; cùng các cộng đồng nhỏ như Brâu, Rơ Măm. Mỗi tộc người có nghề riêng, nhưng cũng chia nhau một nền chung: lúa rẫy, nhà sàn, nhà rông, khung dệt đeo lưng, gùi nan.
Sau sắp xếp năm 2025, cả vùng núi này nhập với Quảng Ngãi, tỉnh ven biển phía đông. Trên bản đồ hành chính, đó là một tỉnh; trên bản đồ nghề, đó là hai thế giới. Gọi cho đúng, các làng ở đây nên được nhắc là “vùng Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi”, và đừng gán tên đơn vị hành chính mới khi chưa chắc.
Điều đáng biết trước khi đến: ở bắc Tây Nguyên, làng (người Ba Na gọi là plei, kon) là đơn vị sống quan trọng. Nghề không thuộc về một phường thợ mà thuộc về làng, về từng gia đình. Không có tổ nghề, không có ngày giỗ tổ; thay vào đó là những nghi lễ cộng đồng mà nghề phục vụ, tiêu biểu là lễ mừng nhà rông mới.
Dựng nhà rông Ba Na: nghề của cả làng
Nhà rông là ngôi nhà chung, nơi tụ họp, xử việc làng, tiếp khách, cất chiêng trống. Nhà rông Ba Na vùng Kon Tum có mái cao, dốc, hình như lưỡi rìu dựng ngược, nhìn từ xa đã thấy. Dựng một ngôi nhà rông theo lối cũ không có kiến trúc sư hay thợ thuê, mà theo những bước cả làng cùng làm:
- Bàn việc và chọn chỗ. Già làng và những người có uy tín bàn với nhau, chọn đất giữa làng, chọn thời điểm thường là mùa khô khi nông nhàn.
- Vào rừng lấy vật liệu. Đàn ông chia nhau đi chọn gỗ làm cột, tre lồ ô làm sàn, làm vách, mây làm dây buộc, tranh làm mái. Mỗi nhà góp công, góp vật liệu.
- Đẽo cột, kèo, xà. Người có tay nghề đẽo các khớp nối để cột, kèo ăn khớp với nhau; ngày trước gần như không dùng đinh, mọi chỗ nối được buộc bằng mây.
- Dựng khung và lên mái. Cả làng cùng kéo, cùng dựng; phần mái cao nhất cần người leo giỏi, quen việc.
- Lợp tranh, đan vách, trang trí. Phụ nữ góp phần cắt và bó tranh; đàn ông đan vách nứa, chạm khắc hình mặt trời, chim, người trên đầu cột, đầu xà.
- Lễ mừng nhà rông mới. Cả làng cùng làm lễ, đánh chiêng, mời các làng bên đến chung vui.
Nhiều nơi nay dựng nhà rông bằng bê tông, mái tôn hay ngói, nhanh và bền hơn nhưng mất đi cái nghề chung của cả làng. Ở những làng còn dựng nhà rông bằng gỗ, tranh, việc dựng nhà trở thành dịp để người già dạy người trẻ cách đẽo khớp, buộc mây, lợp mái, và đó chính là cách nghề được giữ.
Lò rèn của người Xơ Đăng: từ thỏi sắt tới lưỡi rựa
Người Xơ Đăng có truyền thống rèn được nhiều làng xung quanh biết tới; theo lời kể của người già và nhiều ghi chép, xưa kia có nhóm còn tự tìm quặng, luyện sắt. Ngày nay sắt thép chủ yếu là sắt tận dụng, nhưng các công đoạn trong lò rèn vẫn giữ nếp cũ:
| Công đoạn | Làm gì | Dụng cụ, điều cần biết |
|---|---|---|
| Đốt lò | Than củi được nhóm trong lò đất thấp, thổi gió cho than đỏ rực | Bễ hai ống gỗ, người ngồi kéo hai pít-tông lên xuống liên tục |
| Nung phôi | Đưa thỏi sắt, đoạn nhíp xe cũ vào giữa than | Nhìn màu sắt để biết đủ nóng, không có nhiệt kế |
| Đập rèn | Kẹp phôi đặt lên đe, đập cho dài, dẹt, thành hình lưỡi | Búa tay, có khi hai người đập luân phiên |
| Tạo hình | Uốn mũi rựa, vuốt sống dao, làm chuôi | Mỗi làng có dáng rựa riêng hợp với cách phát rẫy |
| Làm cứng lưỡi | Nhúng lưỡi đang nóng vào nước để thép cứng | Bí quyết nằm ở lúc nhúng và cách nhúng, người thợ học bằng mắt |
| Mài và tra cán | Mài lưỡi trên đá, tra cán gỗ hoặc tre | Cán làm từ gỗ cứng, có khi buộc thêm mây |
Sản phẩm là rựa, dao, rìu, cuốc nhỏ, lưỡi xà gạc, những thứ người làng cần cho mùa phát rẫy. Tiếng búa ở lò rèn thường dồn vào những tháng trước mùa phát rẫy, khi nhà nào cũng cần sửa, cần làm mới dao. Lò rèn có than đỏ, sắt nóng và tia lửa bắn: khách đến xem chỉ đứng ở chỗ thợ cho phép, không tự kéo bễ, không cầm phôi, trẻ em phải đứng xa.
Dệt bên sông Đăk Bla
Sáng sớm ở một làng Ba Na bên sông Đăk Bla, sương còn đọng trên mái nhà sàn, dưới gầm sàn đã có tiếng thanh gỗ dập sợi cạch cạch. Người dệt ngồi duỗi chân, dải đai vòng qua lưng, tấm vải đen đang dài dần với những sọc đỏ, trắng. Con chó nằm ngủ bên cạnh, con gà mổ dưới chân khung dệt.
Vải Ba Na vùng Kon Tum nền đen hoặc chàm sẫm, có những sọc ngang đỏ, trắng chạy suốt; hoa văn thường là hình học, có hình người, hình con vật được cách điệu. Người Xơ Đăng dệt vải với lối phối màu và bố cục khác, khố của đàn ông và váy của phụ nữ đều có những dải trang trí ở hai đầu. Vải dệt được dùng làm váy, áo, khố, tấm choàng, tấm địu con, và làm quà trong những dịp cưới hỏi.
Cũng như nhiều nơi trong vùng, sợi bông tự trồng, tự se nay đã nhường cho sợi công nghiệp. Ở một số làng ven thành phố, phụ nữ lập nhóm dệt để làm khăn, túi, váy bán cho khách, vừa có thêm thu nhập vừa dạy cho con gái. Ở các làng xa, khung dệt vẫn được giữ cho những tấm váy ngày lễ, và người dệt vẫn nhớ hoa văn trong đầu, không cần mẫu vẽ.
Gùi của người Giẻ Triêng vùng núi phía bắc
Vùng núi cao phía bắc Kon Tum cũ là nơi sinh sống của người Giẻ Triêng, những người có tiếng đan lát khéo. Gùi của họ có nhiều kiểu: gùi cõng lúa, gùi cõng củi, gùi nhỏ đan khít có nắp để đựng đồ quý, những chiếc gùi có hoa văn đan bằng nan nhuộm đen. Ngoài gùi còn có giỏ, mủng, những chiếc ống đựng đồ đan bằng mây.
Công việc đan bắt đầu từ chuyến vào rừng chọn lồ ô, mây, rồi chẻ, vót, phơi, gác bếp. Người đan giỏi biết chọn nan theo từng phần của gùi: đáy cần nan dày, chắc; thân cần nan mỏng, dẻo; vành miệng cần thanh tre cứng uốn tròn, buộc mây. Một chiếc gùi tốt dùng được nhiều năm, có khi được truyền lại.
Đường lên vùng núi phía bắc nay đã dễ đi hơn, gùi nhựa, bao tải từ chợ cũng theo đường lên. Nghề đan vẫn còn, nhưng nhiều chiếc gùi hôm nay được đan để bán cho khách làm vật trang trí, nhỏ hơn và cầu kỳ hơn gùi dùng thật. Hai loại gùi ấy cùng tồn tại, và cả hai đều cần người còn biết đan.
Đàn tre, tượng gỗ và những nghề nhỏ quanh nhà rông
Ngoài rèn, dệt, đan và dựng nhà, các làng vùng Kon Tum cũ còn nhiều nghề nhỏ gắn với nhà rông và với các dịp lễ. Đàn ông Ba Na làm đàn t’rưng từ những ống lồ ô dài ngắn khác nhau, gọt từng ống cho tới khi nghe đúng tiếng mình muốn; làm kèn, sáo, những ống tre gõ nhịp. Việc làm nhạc cụ ở đây không tách thành nghề bán, mà là việc của người có tai nghe trong làng, làm cho mình, cho đội chiêng của làng.
Người Ba Na và Gia Rai ở vùng này cũng tạc tượng gỗ cho nhà mồ trong lễ bỏ mả, cùng một truyền thống với các làng ở Gia Lai. Trên đầu cột, đầu xà nhà rông, người có tay nghề chạm hình mặt trời, chim, thằn lằn, người cầm khiên. Những hình ấy được đẽo bằng rìu và rựa là chính, nét to, khoẻ, không tỉa tót, đứng xa vẫn đọc ra được hình.
Dàn chiêng của mỗi làng là tài sản chung quý, cất trong nhà rông hoặc nhà người giữ chiêng. Chiêng phần lớn được mua từ nơi khác qua nhiều đời, nhưng việc giữ cho dàn chiêng đúng tiếng là nghề của những nghệ nhân chỉnh chiêng, ngày càng ít người làm được. Ghép tất cả lại, nhà rông vừa là công trình của nghề dựng nhà, vừa là nơi cất giữ sản phẩm của gần như mọi nghề khác trong làng.
Nghề hôm nay, phần biển của Quảng Ngãi và đến thăm cho phải phép
Vùng Kon Tum cũ đang đón khách nhiều hơn, nhất là quanh Măng Đen và các làng Ba Na ven thành phố. Du lịch cộng đồng giúp một số làng giữ nhà rông, giữ đội chiêng, giữ nhóm dệt; nhưng cũng có nơi nghề chỉ còn là phần trình diễn. Lò rèn ít thấy hơn khi dao, rựa công nghiệp bán khắp chợ, chỉ còn những người thợ lớn tuổi rèn theo đơn của bà con trong làng.
Phần ven biển của Quảng Ngãi mới có những nghề của người Kinh miền Trung, nổi tiếng là mạch nha, đường phổi, những làng nghề biển; các nghề ấy thuộc hồ sơ duyên hải và hồ sơ ẩm thực. Khi đến các làng trên núi, nên hỏi trước già làng hoặc trưởng thôn, hỏi quy ước trước khi lên nhà rông, xin phép khi chụp người đang làm. Ở lò rèn, đứng xa lửa và chỗ đập búa, giữ trẻ em bên cạnh người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Kon Tum cũ nay thuộc tỉnh nào?
Sau sắp xếp năm 2025, toàn bộ vùng Kon Tum cũ nhập vào tỉnh Quảng Ngãi. Khi nhắc tới các làng nghề ở đây, cách gọi chuẩn là vùng Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi, và không nên đoán tên xã, phường mới khi chưa chắc.
Người Xơ Đăng rèn theo cách nào?
Thợ rèn Xơ Đăng nhóm than trong lò đất thấp, thổi gió bằng bễ hai ống gỗ, nung phôi sắt tới khi đủ màu rồi đập trên đe thành lưỡi rựa, dao, rìu. Lưỡi đang nóng được nhúng nước cho cứng, mài trên đá rồi tra cán gỗ.
Dựng nhà rông Ba Na có cần thợ chuyên nghiệp không?
Theo lối cũ thì không. Cả làng cùng góp công, góp vật liệu: đàn ông lấy gỗ, đẽo cột, dựng khung, lợp mái; phụ nữ góp phần cắt bó tranh. Người có tay nghề được giao những chi tiết khó như khớp nối và chạm khắc đầu cột.
Vì sao nhà rông Ba Na ở Kon Tum có mái cao như vậy?
Mái cao, dốc giúp thoát nước nhanh trong mùa mưa lớn của vùng núi và là dấu hiệu nhận ra làng từ xa. Với người làng, mái nhà rông cao còn là niềm tự hào chung, thể hiện sức góp của cả cộng đồng khi dựng nhà.
Người Giẻ Triêng đan những loại gùi nào?
Người Giẻ Triêng đan gùi cõng lúa, gùi cõng củi, gùi nhỏ có nắp đựng đồ quý, cùng giỏ, mủng và ống đựng đồ bằng mây. Đáy gùi dùng nan dày chắc, thân dùng nan mỏng dẻo, vành miệng là thanh tre cứng uốn tròn buộc mây.
Đến xem lò rèn ở làng vùng Kon Tum cũ cần lưu ý gì?
Lò rèn có than đỏ, sắt nóng và tia lửa, nên khách chỉ đứng ở chỗ thợ cho phép, không tự kéo bễ, không cầm phôi hay búa. Trẻ em phải đứng xa cùng người lớn. Nên hỏi trước già làng hoặc trưởng thôn trước khi vào làng xem nghề.