Gia Lai sau sắp xếp năm 2025 là một tỉnh có hai nửa nghề rất khác nhau. Nửa cao nguyên quanh Pleiku là đất của người Gia Rai và Ba Na, nơi nghề nằm ngay trong từng nóc nhà: phụ nữ ngồi khung dệt đeo lưng, đàn ông vót nan đan gùi, người có tay nghề cầm rìu tạc tượng cho nhà mồ và đầu cột nhà rông, vài người lớn tuổi còn giữ ngón nghe để chỉnh chiêng. Nửa phía biển là vùng Bình Định cũ, với lò rèn, rượu, bánh tráng, nón ngựa, một thế giới nghề của người Kinh ven biển miền Trung.
Hồ sơ này đi chủ yếu nửa cao nguyên: nghề nào còn, ai làm, làm ra sao, buôn làng hôm nay giữ nghề thế nào. Phần Bình Định cũ được nhắc gọn trong một mục riêng, vì nhịp nghề ở đó gần với dải duyên hải hơn là với các buôn làng trên cao nguyên đất đỏ.
Ở buôn Gia Rai, Ba Na, nghề không thành phố nghề mà nằm trong từng nhà
Người quen đi làng nghề đồng bằng thường mang theo một hình dung: một làng chuyên một nghề, có ông tổ nghề thờ ở đình, có ngày giỗ tổ, có phường hội giữ bí quyết. Đến buôn Gia Rai hay làng Ba Na, hình dung ấy không khớp. Ở đây hầu như nhà nào cũng dệt, nhà nào cũng có người biết đan, và nghề được chia theo giới, theo mùa chứ không theo làng. Con gái học dệt từ mẹ, từ bà; con trai theo cha lên rừng chặt lồ ô, ngồi bên bếp vót nan.
Nghề vì thế không có “tổ nghề” theo nghĩa người Kinh vẫn dùng. Câu chuyện về gốc nghề nằm trong lời kể của người già và trong các bài hát kể, sử thi, nơi người con gái giỏi dệt, người con trai đan gùi khéo được nhắc đến như phẩm chất đáng quý. Thay cho lễ giỗ tổ là những nghi lễ cộng đồng mà nghề được gọi ra phục vụ: dựng nhà rông mới thì cả làng góp tay đẽo cột, chuốt kèo; đến lễ bỏ mả thì người tạc tượng vào rừng chọn gỗ; mùa lễ hội đến thì dàn chiêng phải được chỉnh lại cho đúng tiếng.
Nhịp nghề chạy theo lúa rẫy. Khi lúa đã vào kho, khoảng cuối năm sang đầu năm mới, trời khô và ráo, là lúc khung dệt được trải ra dưới gầm sàn, nan lồ ô được phơi kín sân. Mùa mưa đến, người lên rẫy, nghề lặng đi. Hiểu nhịp này thì mới hiểu vì sao cùng một buôn, có tháng nghe tiếng dập khung dệt khắp xóm, có tháng đi cả ngày không gặp ai ngồi dệt.
Khung dệt đeo lưng của phụ nữ Gia Rai và Ba Na
Buổi trưa dưới gầm một ngôi nhà sàn, người phụ nữ ngồi duỗi thẳng chân trên tấm ván, sợi dọc căng từ cây cột trước mặt về tới dải đai vòng sau lưng. Mỗi lần ngả người ra sau là tấm vải căng thêm một chút; cây kiếm gỗ dập xuống, tiếng cộp khô đều như nhịp chày. Đứa cháu gái ngồi bên cạnh, tay xâu từng hạt cườm, mắt không rời đôi tay bà.
Đó là khung dệt đeo lưng, kiểu khung phổ biến ở nhiều dân tộc Tây Nguyên. Thân người thợ chính là một phần của khung: độ căng của sợi do sức ngả lưng quyết định, nên tấm vải dệt ra thường hẹp, dài, rồi được ghép lại thành váy, áo, khố, tấm địu con. Màu nền của vải Gia Rai và Ba Na nghiêng về đen hoặc chàm thẫm, điểm các dải đỏ, trắng, vàng; hoa văn là những đường răng cưa, hình thoi, hình móc nối nhau chạy dọc mép vải.
Ngày trước sợi đi từ cây bông trên rẫy, được cán, bật, se bằng con quay rồi nhuộm bằng lá chàm, vỏ cây, rễ cây trong rừng. Nay phần lớn nhà dùng sợi công nghiệp mua ở chợ, màu tươi hơn và dệt nhanh hơn. Thứ còn nguyên là kỹ thuật cài hoa văn: người dệt nhớ mẫu trong đầu, đếm sợi bằng tay, không có bản vẽ nào. Người già trong buôn nhìn một tấm váy có thể đoán được nó dệt ở vùng nào, của nhóm nào.
Đan lát: gùi, nong, nia theo người lên rẫy
Nếu khung dệt là việc của phụ nữ thì đan lát gần như là việc của đàn ông. Nguyên liệu là lồ ô, tre, mây, những thứ mọc sẵn quanh buôn. Người đan chọn cây đủ già vào mùa khô, chặt về chẻ thành nan, dùng con dao nhỏ vót đều từng sợi, có loại nan phải gác lên bếp hun khói nhiều ngày cho sẫm màu và chống mọt. Một chiếc gùi tốt vì thế đã mang mùi khói bếp từ trước khi được đan xong.
Gùi có nhiều kiểu theo việc dùng: gùi to mắt thưa để cõng củi, cõng bắp; gùi đan dày để đựng lúa; gùi nhỏ có nắp để đựng đồ quý, vải vóc; loại gùi chuyên đựng những quả bầu khô dùng làm vỏ đựng nước khi đi rẫy. Bên cạnh gùi là nong, nia, mẹt để sàng sảy, những chiếc giỏ đeo hông khi tỉa lúa, những ống tre đựng muối ớt.
Người đan giỏi được nhận ra qua đáy gùi: đáy vuông vức, nan khít, chuyển từ đáy vuông lên thân tròn mà không méo. Các đường hoa văn trên thân gùi được tạo bằng cách đan xen nan sẫm màu với nan mộc, cũng là mẫu nhớ trong đầu. Ở nhiều làng, chàng trai đan tặng người yêu hay tặng mẹ một chiếc gùi đẹp, và chiếc gùi đó đi theo người dùng nhiều năm, sứt quai thì vá, hỏng đáy thì đan lại đáy.
Tạc gỗ: tượng nhà mồ và đầu cột nhà rông
Nghề tạc gỗ ở Gia Lai gắn chặt với hai công trình của cộng đồng. Thứ nhất là nhà mồ trong lễ bỏ mả của người Gia Rai và Ba Na, nghi lễ tiễn biệt cuối cùng dành cho người đã khuất. Quanh nhà mồ, người ta dựng hàng rào và những pho tượng gỗ: người ngồi bó gối, người ôm mặt, người mẹ bồng con, đôi trai gái, con chim, con khỉ. Tượng được đẽo từ thân cây nguyên, bằng rìu và rựa là chính, đục chỉ dùng để sửa nét.
Thứ hai là nhà rông, ngôi nhà chung của làng. Dựng nhà rông là việc của cả cộng đồng: người đi chọn cây, người kéo gỗ, người đẽo cột, người lợp mái tranh. Những đầu cột, xà ngang được chạm hình mặt trời, hình chim, hình người cầm khiên, và người có tay nghề nhất trong làng thường được giao những chi tiết này.
Điều khiến nhiều người lần đầu thấy tượng nhà mồ phải dừng lại là tượng không được sơn phủ, không được giữ gìn. Gỗ để mặc mưa nắng, nứt dần, mục dần, và theo quan niệm của nhiều làng, đó là cách mọi thứ trở về. Vì thế muốn hiểu nghề tạc tượng, phải hiểu cả cái nhìn về thời gian đằng sau nó, chứ không chỉ khen tay nghề. Ngày nay một số người tạc thêm tượng nhỏ để trưng bày, cho nhà văn hoá hay bảo tàng, giúp ngón nghề có thêm chỗ sống ngoài nghi lễ.
Bảng tra nhanh: nghề vùng cao nguyên Gia Lai
Bảng dưới gom các nghề còn gặp ở buôn làng Gia Rai, Ba Na trên cao nguyên. Mùa đông việc chỉ là nhịp thường thấy, mỗi làng mỗi khác tuỳ thời tiết và mùa rẫy.
| Nghề | Ai thường làm | Nguyên liệu | Sản phẩm | Lúc đông việc |
|---|---|---|---|---|
| Dệt khung đeo lưng | Phụ nữ, truyền mẹ sang con gái | Sợi bông, sợi công nghiệp, chàm, vỏ cây | Váy, áo, khố, tấm địu | Mùa khô sau thu hoạch lúa rẫy |
| Đan lát | Đàn ông | Lồ ô, tre, mây | Gùi, nong, nia, giỏ đeo hông | Mùa khô, khi lồ ô đủ già |
| Tạc tượng, chạm gỗ | Người có tay nghề, cả làng góp sức | Thân gỗ lớn chặt nguyên cây | Tượng nhà mồ, đầu cột, xà nhà rông | Trước lễ bỏ mả, khi dựng nhà rông |
| Rèn nhỏ | Vài người trong làng | Sắt thép tận dụng | Rựa, rìu, dao, cuốc nhỏ | Trước mùa phát rẫy |
| Chỉnh chiêng | Nghệ nhân có tai nghe tốt | Chiêng đồng sẵn có | Dàn chiêng đúng tiếng | Trước mùa lễ hội cuối năm |
Rèn ở đây là rèn tự cấp: sửa lưỡi rựa, rèn lại dao cho mùa phát rẫy, khác hẳn những làng rèn chuyên nghiệp của người Kinh. Chiêng thì phần lớn mua từ nơi khác mang về; cái nghề đáng kể ở buôn là nghe và chỉnh cho cả dàn hoà tiếng.
Nửa phía biển: những nghề của vùng Bình Định cũ
Từ cao nguyên đổ đèo xuống biển là vùng Bình Định cũ, nay cùng thuộc Gia Lai. Ở đây nghề mang dáng dấp làng nghề người Kinh: có làng chuyên một nghề, có lò, có xóm, có câu chuyện tổ nghề kể từ đời này sang đời khác. Vùng này nổi tiếng với nón ngựa Phú Gia, một nghề đã được viết thành hồ sơ riêng ở nhiều nơi nên chỉ nhắc ở đây. Lò rèn Tây Phương Danh được biết đến lâu đời, theo lời truyền trong làng từng rèn binh khí thời Tây Sơn; ngày nay tiếng búa ở đó chủ yếu dành cho dao, rựa, nông cụ.
Rượu Bàu Đá là một nghề ẩm thực gắn với tên đất, nấu từ gạo và men truyền trong nhà; chuyện rượu là chuyện nghề, không phải lời mời uống. Ven biển còn có những xóm làm bánh tráng, phơi kín giàn tre trước ngõ, những làng làm nghề biển. Những nghề này thuộc nhịp duyên hải, nên được kể kỹ hơn trong hồ sơ làng nghề miền biển và hồ sơ làng nghề ẩm thực.
Đặt hai nửa cạnh nhau mới thấy Gia Lai mới là một tấm bản đồ nghề hiếm có: chỉ vài giờ đường đèo mà đi từ nếp dệt khung đeo lưng, đan gùi hun khói sang nếp lò rèn, lò rượu, giàn phơi bánh của người Kinh. Hai nếp ấy có chung một điều: nghề đi theo mùa, theo đất, và theo người còn chịu ngồi làm.
Buôn làng hôm nay giữ nghề ra sao, đến thăm thế nào cho phải phép
Đi các buôn hôm nay sẽ gặp đủ cả hai chiều. Chiều mai một: váy may sẵn từ sợi công nghiệp bán ở chợ phiên rẻ và nhanh hơn váy dệt tay; người trẻ đi làm vườn cà phê, hồ tiêu hoặc xuống thành phố; gùi nhựa, bao tải thay dần gùi nan. Chiều giữ nghề: nhiều nơi lập nhóm phụ nữ dệt cùng nhau, có lớp dạy dệt, dạy đan cho học sinh ngay trong buôn; nhà văn hoá, bảo tàng đặt người tạc tượng làm tác phẩm trưng bày; khách tìm đến tận buôn để xem dệt khiến các bà các mẹ có thêm lý do ngồi lại bên khung.
Nếu muốn đến thăm, nên hỏi trước người trong buôn, già làng hoặc trưởng thôn, xem có tiện không. Xin phép trước khi chụp người đang dệt, đang đan. Nhà mồ là nơi của người đã khuất, không tự ý bước vào, không leo lên, không sờ vào tượng. Nhà rông có những quy ước riêng của từng làng, cứ hỏi trước khi lên sàn. Trẻ em đi cùng nên có người lớn giữ khi đến gần chỗ người lớn đang dùng rìu, rựa đẽo gỗ hay bếp lửa hun nan.
Câu hỏi thường gặp
Gia Lai sau sắp xếp năm 2025 gồm những vùng nghề nào?
Gia Lai mới gồm Gia Lai cũ trên cao nguyên và Bình Định cũ ven biển. Nửa cao nguyên có nghề của người Gia Rai, Ba Na như dệt, đan gùi, tạc tượng, chỉnh chiêng; nửa biển có lò rèn, rượu, bánh tráng, nón ngựa của người Kinh.
Người Gia Rai và Ba Na có tục thờ tổ nghề như làng nghề người Kinh không?
Phần lớn không có tổ nghề hay lễ giỗ tổ theo kiểu đình làng. Nghề truyền trong gia đình, mẹ dạy con gái dệt, cha dạy con trai đan và tạc, còn nghề được gọi ra phục vụ các nghi lễ cộng đồng như dựng nhà rông hay lễ bỏ mả.
Vì sao tượng nhà mồ ở Gia Lai không được sơn hay bảo quản?
Theo quan niệm của nhiều làng Gia Rai, Ba Na, tượng nhà mồ được làm cho lễ bỏ mả rồi để mưa nắng làm mục dần, như một sự trở về tự nhiên. Việc giữ gìn tượng vì thế không phải là mục đích, khác với tượng làm ra để trưng bày.
Mùa nào đến buôn làng Gia Lai dễ gặp người dệt, người đan nhất?
Thường là mùa khô, sau khi lúa rẫy đã thu hoạch, khoảng cuối năm sang đầu năm mới. Lúc này người trong buôn ít việc đồng, trời ráo nên khung dệt và nan lồ ô được bày ra nhiều; mùa mưa người lên rẫy nên ít gặp.
Làng rèn Tây Phương Danh nay thuộc tỉnh nào?
Lò rèn Tây Phương Danh thuộc vùng Bình Định cũ, nay nằm trong tỉnh Gia Lai sau sắp xếp năm 2025. Theo lời truyền trong làng, nơi đây từng rèn binh khí thời Tây Sơn; ngày nay chủ yếu rèn dao, rựa và nông cụ cho bà con.
Đến xem dệt ở buôn làng Gia Lai cần lưu ý gì?
Nên hỏi trước già làng hoặc trưởng thôn, xin phép khi muốn chụp người đang dệt, không tự ý vào nhà mồ hay sờ vào tượng, hỏi quy ước trước khi lên nhà rông. Trẻ nhỏ nên được người lớn giữ khi đến gần chỗ đẽo gỗ, bếp lửa.