Vùng Đắk Nông cũ, nay thuộc Lâm Đồng, có hai lớp nghề sống cạnh nhau: nghề của người Mnông bản địa với khung dệt, gùi mây, chiêng, và nghề của những cộng đồng Mông, Dao, Tày, Nùng từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp mấy chục năm qua, mang theo kim thêu, bút sáp ong, lò rèn. Ít nơi ở Tây Nguyên cho thấy rõ như ở đây chuyện nghề đi theo người, rồi đổi thay theo đất mới.
Hồ sơ này đi qua cả hai lớp: người Mnông dệt, đan thế nào, những nghề từ phương Bắc đã đổi khác ra sao khi về cao nguyên đất đỏ, và các buôn, thôn hôm nay giữ nghề bằng cách nào.
Một vùng đất của người Mnông và của nhiều lớp người mới
Đắk Nông cũ là vùng cao nguyên phía tây nam của Tây Nguyên, đất đỏ bazan, nhiều thác, nhiều suối, giáp biên giới phía tây. Người Mnông là cư dân lâu đời ở đây, chia thành nhiều nhóm địa phương, sống thành từng bon, tức đơn vị làng của người Mnông. Bên cạnh họ có người Mạ, người Ê Đê ở một số vùng giáp ranh.
Từ những năm sau chiến tranh, nhất là trong các đợt di dân, nhiều gia đình người Kinh và người các dân tộc miền núi phía Bắc như Mông, Dao, Tày, Nùng, Thái đã vào đây khai hoang, trồng cà phê, hồ tiêu, điều. Họ mang theo không chỉ giống cây, thói quen ăn uống, mà cả những nghề thủ công vốn gắn với núi rừng Việt Bắc, Tây Bắc. Một số thôn người Mông, người Dao ở đây hôm nay vẫn có phụ nữ ngồi thêu, ngồi vẽ sáp như ở quê cũ.
Vì thế, nói tới nghề ở Đắk Nông cũ phải nói tới hai câu chuyện. Một là nghề bản địa của người Mnông, đã gắn với đất này nhiều đời. Hai là nghề di cư, mới về vài chục năm, đang tìm cách sống ở một khí hậu, một thị trường hoàn toàn khác. Hai câu chuyện ấy không tách rời: ở chợ phiên, chiếc gùi Mnông nằm cạnh tấm váy sáp ong, người mua người bán học cách nhìn đồ của nhau.
Dệt của phụ nữ Mnông
Phụ nữ Mnông dệt trên khung dệt đeo lưng, như nhiều tộc người Tây Nguyên. Váy Mnông là tấm vải quấn, nền chàm sẫm hoặc đen, có những dải hoa văn chạy ngang ở gấu và phần thân; khố của đàn ông dài, hai đầu có dải trang trí và tua. Ngoài váy, khố, người Mnông dệt tấm choàng, chăn đắp, tấm địu con.
Màu nhuộm truyền thống lấy từ cây rừng: lá chàm ủ cho màu xanh đen, vỏ cây, rễ cây cho màu đỏ, nâu, vàng. Sợi ngày trước được se từ bông trồng trên rẫy; nay phần lớn là sợi mua ở chợ. Hoa văn Mnông nhiều hình hình học, những đường kẻ thẳng, ô vuông, hình thoi, có khi cách điệu từ hình hoa, hình con vật quen thuộc trong đời sống.
Ở nhiều bon, dệt vẫn là việc phụ nữ làm lúc nông nhàn, chủ yếu để có váy áo mặc trong lễ, trong đám cưới, làm quà. Một số bon có nhóm dệt, có lớp dạy dệt cho các em gái, có góc trưng bày cho khách. Nhưng số người dệt giỏi, nhuộm được màu cây rừng, nhớ được nhiều mẫu hoa văn cổ, chủ yếu là phụ nữ đã lớn tuổi.
Riêng chiếc khố của đàn ông Mnông là món tốn nhiều công. Khố dài, phải dệt liền nhiều sải tay, hai đầu khố dày hoa văn và kết tua, có khi đính thêm hạt cườm. Người mặc quấn khố nhiều vòng quanh hông, để hai đầu buông xuống trước và sau. Một chiếc khố đẹp thường được dệt cho dịp cưới hay dịp lễ lớn, và được giữ rất lâu, có khi tới lúc người con trai đã thành ông.
Đồ đan của đàn ông Mnông
Đàn ông Mnông đan bằng lồ ô, tre, mây, và một chiếc gùi tốt là niềm tự hào của người đan. Những món đồ đan thường gặp trong một gia đình Mnông:
- Gùi lớn mắt thưa để cõng củi, bắp, bí từ rẫy về.
- Gùi đựng lúa đan khít, có khi trát thêm cho kín để hạt không lọt.
- Gùi nhỏ có nắp, đan hoa văn bằng nan nhuộm sẫm, dùng khi đi lễ, đi thăm họ hàng, đựng đồ quý.
- Giỏ đeo hông đựng hạt giống khi tỉa lúa, tỉa bắp.
- Nong, nia, mẹt để phơi, sàng, sảy thóc.
- Ống tre, ống lồ ô đựng nước, đựng muối, đựng cơm lam khi đi rẫy xa.
Nan được chọn từ cây lồ ô đủ già, chẻ và vót đều, gác bếp cho khói ám. Người đan giỏi làm được đáy gùi vuông vắn, chuyển lên thân tròn mà không méo, vành miệng chắc. Ngày nay gùi nhựa và bao tải đã lên tới tận bon, nhưng gùi nan vẫn còn được đan, một phần cho chính người trong bon, một phần làm quà, làm đồ trang trí cho khách.
Nghề theo người từ phía Bắc vào: thêu, vẽ sáp ong, rèn
Ở một số thôn người Mông, phụ nữ vẫn làm vải vẽ sáp ong như ở quê cũ trên núi cao phía Bắc. Người vẽ đun chảy sáp ong trong một chiếc nồi nhỏ trên than, dùng chiếc bút đầu bằng đồng chấm sáp, vẽ lên vải trắng những đường xoắn ốc, hình chữ thập, hình răng cưa. Vải được nhuộm chàm nhiều lần; chỗ có sáp không ăn màu. Sau cùng, vải được đun trong nước sôi cho sáp chảy ra, để lại hoa văn trắng trên nền xanh thẫm. Vải này dùng làm váy, được thêu, ghép thêm các mảnh vải màu.
Phụ nữ Dao, Tày, Nùng giữ nghề thêu, dệt theo kiểu riêng: hoa văn thêu tỉ mỉ trên khăn đội đầu, áo, ống quần của người Dao; vải chàm của người Tày, Nùng. Đàn ông Mông vốn có tiếng rèn ở quê cũ, và ở một số thôn trên cao nguyên vẫn có người dựng lò rèn nhỏ, rèn dao, cuốc cho bà con.
Nghề đổi thay khi về phương Nam. Cây lanh, nguyên liệu dệt vải truyền thống của người Mông, không dễ trồng ở vùng đất này, nên nhiều nhà dùng vải bông mua sẵn để vẽ sáp. Cây chàm thì phải tự trồng lại hoặc mua. Khí hậu nóng, mùa mưa dài cũng khiến việc nhuộm, phơi khác với quê cũ. Nhưng chính những người phụ nữ ấy lại là người giữ cho con gái mình biết thêu, biết vẽ sáp, dù chúng sinh ra ở cao nguyên phía Nam.
Chiêng, ché và những vật quý trong nhà người Mnông
Trong nhà một gia đình Mnông có những thứ không do chính người trong nhà làm ra nhưng lại cần cả một nghề để giữ: dàn chiêng và những chiếc ché. Chiêng phần lớn được mua, đổi từ nơi khác qua nhiều đời; ché là những chum sành, chum gốm có men, xưa kia được đổi bằng trâu, bằng lúa, và một chiếc ché cổ có thể là tài sản lớn nhất của nhà. Ché dùng để ủ rượu cần trong các dịp lễ, để làm sính lễ, để thể hiện sự sung túc.
Nghề gắn với những vật quý ấy là nghề giữ và chỉnh. Người giữ chiêng biết từng chiếc chiêng trong dàn, biết chiếc nào lạc tiếng, cần đem nhờ người chỉnh chiêng. Người lớn tuổi trong bon nhận ra được ché nào là ché cũ, ché nào là ché mới làm giả cũ, kể được câu chuyện mỗi chiếc ché đã qua bao nhiêu đời chủ.
Những hiểu biết này không có trường lớp nào dạy, chỉ truyền qua lời kể quanh bếp lửa và qua các dịp lễ. Khi người già đi, những câu chuyện ấy cũng thưa đi. Vì thế ở nhiều bon, việc ghi chép lại lời kể của người giữ chiêng, người giữ ché được xem là một phần của việc giữ nghề, ngang với việc dạy dệt, dạy đan cho người trẻ.
Hai lớp nghề ở Đắk Nông cũ: tra nhanh
Bảng dưới gom các nghề còn gặp ở vùng Đắk Nông cũ, chia theo cộng đồng, và ghi lại những đổi thay chính khi nghề sống trên đất này.
| Nghề | Của cộng đồng nào | Sản phẩm chính | Đổi thay đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Dệt khung đeo lưng | Người Mnông, Mạ, Ê Đê | Váy quấn, khố, chăn, tấm địu | Sợi bông tự trồng nhường cho sợi công nghiệp; người dệt giỏi phần lớn đã lớn tuổi |
| Đan gùi, đồ lồ ô | Đàn ông Mnông | Gùi các loại, giỏ, nong nia, ống tre | Gùi nhựa thay một phần; gùi nan làm quà, đồ trang trí |
| Vẽ sáp ong, nhuộm chàm | Phụ nữ Mông | Vải váy hoa văn trắng trên nền chàm | Khó trồng lanh, dùng vải bông mua sẵn; phải tự trồng chàm |
| Thêu hoa văn | Phụ nữ Dao | Khăn đội đầu, áo, ống quần | Chỉ màu công nghiệp thay chỉ nhuộm tay |
| Rèn nhỏ | Đàn ông Mông và một số người Kinh | Dao, cuốc, rựa cho vườn cà phê, rẫy | Lò rèn ít dần khi nông cụ công nghiệp bán khắp chợ |
Cách đọc bảng này: nghề nào cũng đang chịu sức ép từ hàng công nghiệp, nhưng các nghề gắn với trang phục ngày lễ, cưới hỏi thì bền hơn, vì người ta vẫn muốn mặc đồ do mẹ, do bà làm.
Bon làng hôm nay và đến thăm cho phải phép
Một buổi chiều mùa khô ở một bon Mnông, hai chị em ngồi dưới hiên, chị dệt, em ngồi gỡ sợi rối. Ngoài sân, vườn cà phê đang ra hoa trắng, hương thoang thoảng. Bà mẹ từ rẫy về, đặt gùi xuống, ngồi xem tấm vải dở dang rồi chỉ vào một chỗ hoa văn, bảo con gái dệt lại hàng ấy. Cảnh ấy vẫn có ở nhiều bon, chỉ là thưa hơn trước.
Đắk Nông cũ thay đổi nhanh theo cà phê, hồ tiêu, điều; đời sống khá lên nhưng thời gian cho nghề ít đi. Ở các thôn người Mông, người Dao, nghề thêu, vẽ sáp vẫn sống nhờ nhu cầu váy áo ngày Tết, ngày cưới. Muốn đến xem, nên hỏi trước trưởng bon, trưởng thôn. Xin phép khi chụp người đang làm; với người Mông, người Dao, nhiều phụ nữ lớn tuổi không muốn bị chụp gần. Chỗ đun sáp, nhuộm chàm có nồi nóng và than: đứng xa, giữ trẻ em bên cạnh người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Đắk Nông cũ nay thuộc tỉnh nào?
Sau sắp xếp năm 2025, vùng Đắk Nông cũ nhập vào tỉnh Lâm Đồng. Khi nhắc tới các bon, thôn làm nghề ở đây, nên gọi là vùng Đắk Nông cũ, nay thuộc Lâm Đồng, và không đoán tên xã, phường mới nếu chưa chắc.
Bon của người Mnông là gì?
Bon là đơn vị làng của người Mnông, gồm những gia đình sống gần nhau, có người đứng đầu và những quy ước chung. Các nghề như dệt, đan gùi, giữ chiêng đều được truyền trong gia đình và trong bon, không thành làng nghề chuyên.
Vẽ sáp ong của người Mông làm như thế nào?
Người vẽ đun chảy sáp ong, dùng bút đầu đồng chấm sáp vẽ hoa văn lên vải trắng, rồi nhuộm chàm nhiều lần. Chỗ có sáp không ăn màu. Cuối cùng vải được đun trong nước sôi cho sáp tan, để lại hoa văn trắng trên nền chàm.
Vì sao ở Đắk Nông cũ có nghề của người Mông, người Dao?
Trong các đợt di dân sau chiến tranh, nhiều gia đình người Mông, Dao, Tày, Nùng từ miền núi phía Bắc vào khai hoang ở vùng này. Họ mang theo nghề thêu, vẽ sáp, dệt, rèn của quê cũ và giữ đến hôm nay, có thay đổi theo đất mới.
Nghề vẽ sáp ong ở phương Nam khác gì so với quê cũ phía Bắc?
Khác lớn nhất là nguyên liệu: cây lanh khó trồng ở vùng cao nguyên phía Nam nên nhiều nhà dùng vải bông mua sẵn, chàm phải tự trồng lại hoặc mua. Khí hậu nóng, mùa mưa dài cũng làm việc nhuộm và phơi khác đi.
Đến thôn của người Mông, người Dao ở Đắk Nông cũ cần lưu ý gì?
Nên hỏi trước trưởng thôn, xin phép trước khi chụp, nhất là phụ nữ lớn tuổi vì nhiều người không muốn bị chụp gần. Chỗ đun sáp, nhuộm chàm có nồi nóng và than, cần đứng xa và giữ trẻ em bên cạnh người lớn.