GanLien.comGắn Liền
Làng nghề Tây Nguyên

Làng nghề Đắk Lắk: ghế kpan, trống da trâu, dệt Ê Đê và gốm Mnông bên hồ Lắk

Hồ sơ làng nghề Đắk Lắk: đẽo ghế kpan và trống trong nhà dài Ê Đê, dệt thổ cẩm, gốm Mnông Yang Tao, thuyền độc mộc hồ Lắk và vùng Phú Yên cũ.

Long wooden bench carved from a single tree trunk inside an Ede longhouse, a carver smoothing its curved end with an adze, dim warm light through bamboo walls

Thứ đáng biết nhất về nghề ở Đắk Lắk nằm trong nhà dài của người Ê Đê: chiếc ghế kpan đẽo liền từ một thân cây, chiếc trống lớn bịt da, những tấm váy dệt nền đen viền đỏ. Đi xa hơn về phía hồ Lắk là người Mnông với những chiếc nồi đất nặn tay nung giữa trời ở vùng Yang Tao, với thuyền độc mộc khoét từ thân gỗ. Đó là những nghề sinh ra từ rừng và phục vụ đời sống buôn làng trước khi trở thành thứ người ngoài tìm đến xem.

Đắk Lắk sau sắp xếp năm 2025 còn gồm vùng Phú Yên cũ ven biển, nơi có những nghề của người Kinh miền Trung. Hồ sơ này đi kỹ phần cao nguyên, nhắc ngắn phần biển, và chỉ ra những gì còn sống, những gì đang thưa dần.

Nhà dài Ê Đê là nơi nghề tụ lại

Muốn hiểu nghề của người Ê Đê, nên bắt đầu từ nhà dài. Đó là ngôi nhà sàn của cả một đại gia đình theo dòng mẹ, có khi dài hàng chục mét, càng nhiều thế hệ ở chung thì nhà càng nối dài thêm. Gian đầu nhà là gian khách, nơi đặt những vật quý nhất: ghế kpan, trống lớn, dàn chiêng, những ché đựng rượu cần. Hầu như món nào trong gian ấy cũng là sản phẩm của một nghề, và nhiều món là của chính người trong nhà làm ra.

Cách nghề được chia trong nhà dài cũng theo nếp quen của Tây Nguyên: phụ nữ dệt vải, nấu ăn, giữ lúa; đàn ông vào rừng chọn gỗ, đẽo ghế, đan gùi, làm trống. Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, con cái mang họ mẹ, người con gái giữ nhà, nên khung dệt và những tấm váy cũng là thứ được mẹ để lại cho con gái. Không có tổ nghề hay đình thờ tổ như ở làng người Kinh; điều được truyền lại là cách làm, cùng những quy ước về việc món đồ nào dùng vào dịp nào, ai được ngồi chỗ nào.

Chính vì nghề gắn với nhà dài nên khi nhà dài thưa đi, nghề cũng thưa theo. Đó là câu chuyện chung của các buôn quanh Buôn Ma Thuột: nhà sàn được thay bằng nhà xây, gian khách không còn ghế kpan, trống cất vào góc. Những buôn còn giữ được dãy nhà dài thường cũng là nơi còn giữ được nhiều ngón nghề.

Đẽo một chiếc ghế kpan: từ thân cây tới gian khách

Ghế kpan là chiếc ghế dài đẽo liền từ một thân cây lớn, đặt dọc vách gian khách, dành cho người đánh chiêng và khách quý trong những dịp lễ. Công việc kéo dài, cần nhiều người và theo những bước mà người già trong buôn vẫn kể lại:

  1. Chọn cây. Người làm vào rừng tìm cây gỗ thật to, thân thẳng, đủ dài để đẽo liền một mạch. Việc chọn cây thường có người lớn tuổi đi cùng và có nghi thức xin phép theo phong tục của buôn.
  2. Hạ cây và đẽo thô ngay tại rừng. Thân cây quá nặng để mang nguyên về, nên phần lớn gỗ thừa được bạt đi bằng rìu ngay chỗ hạ, chỉ còn khối gỗ gần thành hình mặt ghế và chân ghế.
  3. Kéo về buôn. Khối gỗ được cả buôn hợp sức kéo về, xưa có nơi dùng voi. Đây là dịp đông người, có ăn uống, có tiếng chiêng.
  4. Đẽo tinh. Người thợ dùng rìu nhỏ, rựa, về sau thêm đục, để làm phẳng mặt ghế, uốn hai đầu ghế cong lên như mũi thuyền, có nơi chạm hình con rùa, vầng trăng hay bầu ngực người mẹ ở đầu ghế.
  5. Làm lễ đưa vào nhà. Ghế mới được đặt vào gian khách bằng một nghi lễ của gia đình, từ đó trở thành vật quý của nhà, nhiều đời không thay.

Vì cây gỗ đủ lớn để đẽo kpan ngày nay rất hiếm, và rừng đã có quy định bảo vệ, chiếc kpan mới hầu như không còn được làm theo lối cũ. Những chiếc ghế còn lại trong nhà dài vì thế quý gấp bội; người trong buôn giữ nó như giữ một phần ký ức của dòng họ.

Trống lớn, chiêng và nghề làm đồ cho dàn nhạc của buôn

Cạnh ghế kpan trong gian khách thường là một chiếc trống lớn của người Ê Đê. Thân trống được khoét rỗng từ một khúc gỗ nguyên, hai mặt bịt da trâu hoặc da bò, căng bằng những chốt và dây mây. Người làm trống phải biết chọn gỗ ít nứt, khoét đều thành cho tiếng vang tròn, biết phơi da cho vừa độ, căng da sao cho hai mặt trống đánh lên tiếng trầm, tiếng vang khác nhau.

Tiếng trống đi cùng tiếng chiêng trong mọi dịp lễ lớn của buôn. Chiêng thì phần lớn được mua từ nơi khác mang về qua nhiều đời, nhưng nghề giữ cho dàn chiêng đúng tiếng là của người trong vùng: những nghệ nhân chỉnh chiêng ngồi gõ búa nhỏ lên mặt chiêng, nghe từng tiếng cho tới khi cả dàn hoà vào nhau. Ở Đắk Lắk, cũng như cả vùng, số người còn làm được việc này không nhiều, và họ thường đã lớn tuổi.

Ngoài trống và chiêng, đàn ông Ê Đê còn làm nhiều nhạc cụ tre nứa: ống tre thổi, đàn làm từ ống lồ ô, kèn bầu. Những món này đơn giản về vật liệu nhưng cần tai nghe tốt và đôi tay quen gỗ, quen tre. Nghề làm nhạc cụ ở đây vì thế ít khi tách thành một nghề riêng; nó là một phần của người đàn ông biết việc trong buôn.

Dệt Ê Đê: nền đen, đường viền đỏ và những dải hoa văn hẹp

Váy, áo của người Ê Đê dễ nhận ra từ xa: nền vải đen hoặc chàm thẫm, điểm những dải hoa văn đỏ, vàng, trắng chạy dọc gấu váy, cổ áo, nách áo, ống tay. Hoa văn không phủ kín mà dồn thành những dải hẹp, hình học, chạy song song, cái đẹp nằm ở độ đều và độ khít của từng dải.

Phụ nữ dệt trên khung đeo lưng, ngồi dưới gầm sàn hay ở hiên nhà dài. Ngày trước sợi được se từ bông trồng trên rẫy, nhuộm đen bằng lá chàm ngâm lâu ngày, nhuộm đỏ bằng vỏ cây, rễ cây; người dệt giỏi biết nhuộm nhiều lần để màu đen đứng màu, giặt không phai. Nay phần lớn sợi mua sẵn, phần nhuộm thủ công chỉ còn ở một số nhà, một số nhóm muốn giữ lối cũ.

Ở các buôn quanh Buôn Ma Thuột, khung dệt vẫn còn, nhưng thường chỉ người trung niên trở lên ngồi. Người trẻ biết dệt thì ít, biết nhuộm chàm lại càng ít. Những năm gần đây có các lớp dạy dệt cho thiếu nữ trong buôn, các nhóm phụ nữ dệt cùng nhau để làm khăn, túi, áo cho khách, vừa có thu nhập vừa giữ được ngón tay. Tấm váy dệt tay vẫn là thứ được mặc vào những ngày lễ, ngày cưới, và vẫn là món quà quý mẹ dành cho con gái.

Bên hồ Lắk: gốm Mnông Yang Tao và thuyền độc mộc

Đi về phía nam Buôn Ma Thuột, quanh hồ Lắk là vùng của người Mnông. Ở vùng Yang Tao, phụ nữ Mnông còn giữ nghề gốm nặn tay không dùng bàn xoay: đất sét lấy ở bãi ven suối, nhào với nước, tạo hình bằng cách vuốt tay vòng quanh, dùng hòn sỏi nhẵn và miếng gỗ nhỏ để đánh bóng mặt gốm. Gốm được phơi khô rồi nung lộ thiên, xếp trên bãi đất, phủ củi, rơm, đốt cháy liên tục vài giờ. Sản phẩm là nồi nấu, chum nhỏ, vò đựng nước, những thứ đồ của bếp lửa nhà sàn.

Cũng quanh hồ Lắk, người Mnông dùng thuyền độc mộc, loại thuyền khoét từ một thân gỗ lớn, đáy hẹp, thân dài, chèo đứng hoặc ngồi. Làm một chiếc thuyền như vậy là việc của nhiều ngày: chọn cây, hạ cây, khoét lòng bằng rìu, đẽo mũi, đẽo lái, phơi cho gỗ ổn định. Thuyền dùng để đánh cá, đi lại trên hồ, và nay để chở khách dạo hồ.

Cả gốm lẫn thuyền đều đang thưa dần: nồi nhôm, nồi gang thay nồi đất; thuyền tôn, thuyền máy thay thuyền độc mộc; cây gỗ đủ lớn thì hiếm. Gốm nung lộ thiên của vùng Tây Nguyên được kể kỹ trong một hồ sơ riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng Yang Tao là một trong số ít nơi trong vùng còn người nặn gốm theo lối cũ.

Vùng Phú Yên cũ: những nghề ven biển nay cùng tỉnh

Đắk Lắk mới trải từ cao nguyên xuống tới biển, vì vùng Phú Yên cũ đã nhập vào. Ở dải đất ven biển này, nghề mang nếp người Kinh miền Trung: những xóm làm bánh tráng phơi kín giàn tre trước ngõ, nổi tiếng có bánh tráng vùng Hoà Đa; những làng nghề biển với ghe thuyền, lưới đan, mẻ cá về bến lúc sáng sớm. Các nghề ẩm thực và nghề biển ấy thuộc nhịp duyên hải và được kể kỹ trong những hồ sơ dành cho miền biển.

Đặt cạnh nhau, hai nửa của Đắk Lắk mới cho thấy hai cách nghề gắn với đất. Trên cao nguyên, nghề nằm trong nhà dài, theo giới, theo mùa rẫy, không thành làng chuyên. Dưới biển, nghề gom thành xóm, có lò, có giàn phơi, có những câu chuyện tổ nghề người Kinh. Một người đi trong ngày có thể nghe tiếng chiêng buổi sáng trên cao nguyên và tiếng dao cắt bánh tráng buổi chiều ven biển, và đó cũng là điều làm tỉnh mới thú vị với người mê nghề.

Hôm nay giữ nghề thế nào, và đến buôn cho phải phép

Ở Đắk Lắk, cà phê đã thay đổi đời sống rất nhanh; đất rẫy thành vườn cà phê, người trẻ đi làm vườn, đi học xa. Nghề thủ công vì thế không còn là thứ ai cũng biết. Nhưng cũng chính nhờ khách tìm đến các buôn để ngủ nhà dài, nghe chiêng, xem dệt, mà một số buôn có lý do để giữ khung dệt, giữ dàn chiêng, giữ nhà dài. Có những nhóm dệt, nhóm chiêng thiếu niên, những lớp nặn gốm do người già trong buôn dạy.

Khi đến, hãy coi buôn là nơi người ta đang sống chứ không phải điểm trưng bày. Hỏi trước khi vào nhà dài, cởi giày dép khi lên sàn, không tự ý ngồi lên ghế kpan vì đó là chỗ có quy ước riêng. Xin phép khi muốn chụp người đang dệt, đang nặn gốm. Bãi nung gốm lộ thiên có lửa và than nóng: đứng ở chỗ người làm chỉ, giữ trẻ em ở xa, không tự khều củi hay nhấc gốm.

Câu hỏi thường gặp

Ghế kpan của người Ê Đê là gì?

Ghế kpan là chiếc ghế dài đẽo liền từ một thân cây lớn, đặt trong gian khách của nhà dài Ê Đê, dành cho người đánh chiêng và khách quý trong dịp lễ. Hai đầu ghế thường cong lên, có nơi chạm hình con rùa, vầng trăng.

Vì sao ngày nay hầu như không còn ai đẽo ghế kpan mới?

Để đẽo một chiếc kpan cần cây gỗ rất lớn, nay vừa hiếm vừa thuộc diện rừng được bảo vệ. Vì thế những chiếc kpan còn lại trong nhà dài thường là đồ của nhiều đời trước, được gia đình giữ như vật quý của dòng họ.

Gốm Yang Tao làm theo cách nào?

Phụ nữ Mnông vùng Yang Tao nặn gốm bằng tay, không dùng bàn xoay, đánh bóng bằng hòn sỏi và miếng gỗ nhỏ, phơi khô rồi nung lộ thiên trên bãi đất, phủ củi và rơm đốt liên tục trong vài giờ. Sản phẩm chủ yếu là nồi, vò, chum nhỏ.

Váy dệt của người Ê Đê có đặc điểm gì dễ nhận ra?

Nền vải đen hoặc chàm thẫm, hoa văn đỏ, vàng, trắng dồn thành những dải hẹp chạy dọc gấu váy, cổ áo, nách áo và ống tay. Hoa văn hình học, đẹp ở độ đều và độ khít của từng dải chứ không phủ kín cả tấm vải.

Đắk Lắk sau sắp xếp năm 2025 có thêm những nghề ven biển nào?

Vùng Phú Yên cũ nhập vào Đắk Lắk mang theo những nghề của người Kinh ven biển miền Trung như làm bánh tráng, nổi tiếng là bánh tráng vùng Hoà Đa, cùng các nghề biển như đóng ghe, đan lưới và đánh bắt gần bờ.

Đến thăm nhà dài Ê Đê cần biết những quy ước gì?

Nên hỏi trước khi vào nhà, cởi giày dép khi lên sàn, không tự ý ngồi lên ghế kpan hay đụng vào chiêng, trống. Xin phép trước khi chụp người trong nhà, nhất là người già và người đang làm việc như dệt vải hay nặn gốm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138