GanLien.comGắn Liền
Làng nghề ẩm thực

Làng tương: chum đỗ phơi nắng, mốc vàng và những làng tương có tiếng

Hồ sơ nghề làm tương truyền thống: tương Bần (Hưng Yên), tương Cự Đà (Hà Nội), tương Nam Đàn (Nghệ An), công đoạn ủ mốc, ngả tương và phơi chum.

Rows of glazed brown clay jars with conical lids lined up in a sunny courtyard, a woman lifting one lid to stir with a long wooden ladle, wide angle, bright midday light

Tương là thứ nước chấm lên men từ đỗ tương và gạo nếp, và ở miền Bắc, miền Trung có những làng gắn tên với nó suốt nhiều đời. Điều đáng biết nhất là tương ngon không nằm ở công thức bí mật mà ở thời gian và nắng: một chum tương phải phơi qua nhiều tuần nắng, được khuấy mỗi sáng, mới chín. Bần ở Hưng Yên, Cự Đà ở Hà Nội và Nam Đàn ở Nghệ An là ba cái tên có tiếng nhất.

Mỗi làng tương có một cảnh quen: những hàng chum sành nâu bóng xếp ngay ngắn trên sân, nắp đội nón hoặc nắp sành, mùi tương ngai ngái lan khắp ngõ. Hồ sơ này đi qua ba làng tương tiêu biểu, các công đoạn từ hạt đỗ đến bát tương, chuyện nghề tương trong đời sống làng quê, và nghề tương hôm nay.

Ba làng tương và nét riêng của mỗi nơi

Ba làng tương được nhắc nhiều nhất, ghi theo địa giới sau sắp xếp năm 2025. Đặc điểm là những gì người ăn và người làm thường mô tả, mỗi nhà một chút khác.

Làng tươngNay thuộcMàu và vịCách ăn quen
Bần (Bần Yên Nhân)Hưng YênMàu vàng sánh, ngọt dịu, hạt đỗ mịnChấm rau muống luộc, thịt luộc, kho cá
Cự ĐàHà NộiMàu vàng nâu, mùi thơm nhẹ, sánhChấm rau, làm nước chấm, nấu món om
Nam ĐànNghệ AnTương hạt, màu nâu đậm, vị đậmChấm rau, kho, làm gia vị cho nhiều món xứ Nghệ

Ba làng có ba khí hậu khác nhau, nên tương cũng khác. Nắng gió Lào ở xứ Nghệ làm tương Nam Đàn đậm và mặn mòi hơn; tương Bần, tương Cự Đà của đồng bằng Bắc Bộ thường dịu, ngọt hậu. Người quen ăn tương nhiều khi chỉ cần nếm là đoán được tương làng nào. Ngoài ba làng này, nhiều vùng quê Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vẫn có những xóm làm tương theo lối cũ, chủ yếu bán trong chợ quê, ít khi được biết tên ngoài địa phương.

Từ hạt đỗ, hạt nếp đến chum tương: các công đoạn

Quy trình làm tương ở các làng có khác nhau ở chi tiết, nhưng khung chung thường gồm những bước sau. Toàn bộ kéo dài từ một đến vài tháng.

  1. Làm mốc. Gạo nếp đồ thành xôi, trải ra nong, nia, phủ lá (nhiều nơi dùng lá nhãn, lá chuối) và ủ trong phòng kín vài ngày cho lên lớp mốc vàng. Màu mốc vàng tươi, đều là mốc tốt; mốc đen, mốc xanh là hỏng.
  2. Rang và ngâm đỗ. Đỗ tương rang vàng thơm, có nơi rang cả cát cho chín đều, rồi xay vỡ và ngâm vào chum nước nhiều ngày để nước đỗ ngả màu, có mùi thơm, gọi là nước đỗ.
  3. Ngả tương. Mốc vàng được trộn với nước đỗ và muối theo tỉ lệ của từng nhà, cho vào chum sành. Đây là khâu mà mỗi nhà giữ bí quyết riêng.
  4. Phơi chum. Chum tương đặt ngoài nắng, mở nắp vào ban ngày khi nắng to, đậy lại khi trời mưa hoặc ban đêm.
  5. Khuấy tương. Mỗi sáng, người làm dùng gáo hoặc que gỗ khuấy đều từ đáy chum lên, cho tương chín đều, không bị chua hay váng.
  6. Tương chín. Sau một đến hai tháng, tương chuyển màu vàng sánh hoặc nâu, mùi thơm, vị ngọt hậu là ăn được. Tương để lâu hơn thì đậm hơn.

Quy trình này cho thấy tương là nghề của kiên nhẫn. Không thể làm tương vội, cũng không thể làm tương ở nơi thiếu nắng. Chính vì vậy, những làng tương thường có sân rộng, hướng nắng tốt, và chum tương trở thành một phần cảnh quan của làng.

Làng Bần: những hàng chum giữa sân nắng

Bần Yên Nhân thuộc tỉnh Hưng Yên, nằm ven đường quốc lộ, và cái tên tương Bần đã thành danh từ chung cho một thứ tương ngon của đồng bằng Bắc Bộ. Người làng kể nghề tương có từ lâu đời, truyền qua nhiều thế hệ, và nhiều nhà vẫn giữ chum sành cũ của ông bà. Cũng như nhiều làng nghề ẩm thực, tên người mở nghề hay năm khởi nghề không có ghi chép chắc chắn.

Buổi sáng ở làng tương, nắng vừa lên đã thấy những người phụ nữ đi dọc hàng chum. Họ mở từng nắp, đưa gáo dừa cán dài xuống tận đáy, khuấy chậm, nhìn màu tương, ngửi mùi rồi đậy lại. Tiếng nắp sành khẽ chạm vào miệng chum lách cách, mùi đỗ rang và mùi mốc vàng quyện vào nhau, ngai ngái mà quen.

Nghề tương ở Bần gắn với kinh nghiệm hơn là máy móc. Ngay cả khi nhiều khâu đã có máy giúp, như xay đỗ, đóng chai, thì khâu ủ mốc, ngả tương và phơi chum vẫn dựa vào mắt, mũi và tay người làm. Người làng nói muốn làm tương ngon thì phải hiểu trời: biết hôm nào nắng to mở chum sớm, hôm nào nồm ẩm phải cẩn thận với mốc.

Cự Đà và Nam Đàn: tương của làng cổ và tương xứ Nghệ

Cự Đà là làng cổ ven sông Nhuệ ở Hà Nội, nổi tiếng với nhà cổ, với miến và với tương. Tương Cự Đà được người Hà Nội ưa vì màu đẹp, mùi thơm nhẹ, dùng chấm rau, làm nước chấm cho các món luộc. Trong làng, những chum tương đặt trước sân nhà cổ, trên bờ sông, tạo nên khung cảnh đặc trưng. Nghề tương ở đây song hành với nghề miến, nhiều gia đình làm cả hai.

Nam Đàn ở Nghệ An có tương làm theo kiểu tương hạt: hạt đỗ còn nguyên hoặc vỡ đôi, nước tương đậm, màu nâu. Tương Nam Đàn gắn với bữa cơm xứ Nghệ: chấm rau lang, rau muống luộc, kho cá, kho thịt. Khí hậu nắng gắt, gió Lào khiến tương ở đây chín nhanh hơn, đậm hơn, và người làm phải canh kỹ để tương không quá mặn hay quá khô.

Cả hai làng đều chịu áp lực khi nhu cầu tương truyền thống giảm, nhường chỗ cho các loại nước chấm công nghiệp. Nhưng những người làm tương lâu năm vẫn giữ nghề, vì tương làng có một lượng khách trung thành, và vì với nhiều gia đình, làm tương là việc của cả đời người.

Chum tương trong nếp nhà làng quê

Trước khi có những làng tương nổi tiếng, tương là thứ gần như nhà nào ở nông thôn Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ cũng tự làm. Câu “tương cà là gia bản” mà các cụ hay nói cho thấy chum tương, vại cà từng là nền của bữa cơm thường ngày: có tương, có cà, có rau luộc là đủ một bữa. Nhiều nhà xưa chọn những tháng hè nắng to để ngả tương, cả năm sau đó ăn dần.

Chum tương thường đặt ở góc sân, bên bể nước, nơi nhiều nắng nhất. Trẻ con lớn lên với nhiệm vụ đậy chum khi trời đổ mưa, và nhiều người còn nhớ tiếng bà, tiếng mẹ gọi giật “mưa, đậy tương”. Một mẻ tương hỏng vì nước mưa là chuyện tiếc cả năm.

Từ việc nhà, một số làng có điều kiện nắng, nước, nguyên liệu tốt dần làm tương để bán, rồi thành làng nghề. Người làm tương ở làng nghề hôm nay vẫn mang nếp ấy: làm tương như làm cho nhà mình ăn, giữ chum, giữ nắng, giữ cách khuấy. Khi tương đóng chai đi xa, nó mang theo một chút của cái sân nắng, cái góc bể nước của làng quê mà nhiều người thành phố đã không còn.

Cũng vì gắn với nếp nhà, nghề tương hiếm khi có tục thờ tổ nghề riêng. Người làng nhắc tới những người đi trước như những bậc ông bà trong nhà, và chuyện truyền nghề diễn ra tự nhiên giữa mẹ và con gái, giữa mẹ chồng và nàng dâu.

Hiểu lầm hay gặp về tương làng

Tương càng để lâu càng ngon. Không hẳn. Tương có độ chín đẹp nhất; để quá lâu, tương có thể quá đậm, quá mặn hoặc đổi màu sẫm. Mỗi làng có thời điểm ăn ngon riêng tuỳ khẩu vị.

Mốc làm tương là mốc hỏng. Mốc vàng trong nghề tương là mốc có ích, được ủ có kiểm soát. Người làm tương phân biệt rất rõ mốc vàng tốt với mốc đen, mốc xanh phải bỏ.

Tương và xì dầu là một. Xì dầu là nước tương lỏng làm từ đậu nành theo lối khác, còn tương làng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ là tương sánh có cả cái và nước, làm với mốc nếp.

Tương chum nào cũng như nhau. Cùng làng, cùng công thức, nhưng chum đặt ở góc nắng khác, khuấy tay khác, có thể cho tương khác nhau. Đó là lý do người mua quen chỉ mua tương của một nhà.

Làm tương không cần sạch. Ngược lại, khâu ủ mốc và ngả tương đòi hỏi dụng cụ sạch, phòng ủ sạch, nếu không mốc lạ sẽ làm hỏng cả mẻ.

Nghề tương hôm nay và khi đến thăm

Nghề tương ở các làng hôm nay vừa giữ, vừa đổi. Giữ ở khâu ủ mốc, ngả tương, phơi chum. Đổi ở chỗ đóng chai, dán nhãn, làm sạch quy trình, bán qua mạng, đưa tương vào các cửa hàng thực phẩm sạch. Một số gia đình làm thêm các loại tương mới, như tương ớt, tương bần pha chế sẵn để kho, nấu, cho hợp nhịp sống thành phố.

Khó khăn lớn là không gian. Chum tương cần sân rộng, nắng tốt, mà đất làng ngày càng chật. Một số nhà phải đưa chum lên sân thượng. Ở những làng ven đô như Cự Đà, đô thị hoá khiến nghề tương cần tìm cách chung sống với nhà cửa, đường xá mới. Mùi tương ủ, vốn quen với người làng, đôi khi lại lạ với những cư dân mới chuyển đến, và việc giữ nghề giữa khu dân cư đông đúc cũng cần sự thông cảm của cả hai phía.

Khi đến làng tương, nên đi vào buổi sáng, lúc người làm khuấy tương. Đừng tự mở nắp chum, vì mở chum sai lúc, để nước mưa hoặc bụi rơi vào là hỏng cả chum. Chum sành nặng và dễ vỡ, không để trẻ con trèo hoặc chạy giữa các hàng chum. Hãy hỏi chuyện nghề: người làm tương thường rất vui khi kể về nắng, về mốc, về những mẻ tương đầu tiên họ học được.

Câu hỏi thường gặp

Tương Bần thuộc tỉnh nào?

Tương Bần là tương của làng Bần Yên Nhân thuộc tỉnh Hưng Yên. Sau sắp xếp năm 2025, Hưng Yên được giữ tên và hợp nhất thêm Thái Bình cũ, làng tương Bần vẫn thuộc tỉnh Hưng Yên như trước.

Làm một chum tương mất bao lâu?

Từ khâu ủ mốc, ngâm nước đỗ đến khi tương chín thường mất từ một đến hai tháng hoặc hơn, tuỳ nắng và cách làm của từng làng. Trong thời gian phơi chum, người làm phải khuấy tương đều đặn mỗi sáng để tương chín đều.

Mốc vàng trong nghề tương là gì?

Mốc vàng là lớp nấm mốc có ích mọc trên xôi nếp được ủ trong điều kiện thích hợp. Đây là tác nhân lên men chính của tương. Người làm tương phải phân biệt mốc vàng tốt với các loại mốc đen, mốc xanh có hại cần loại bỏ.

Tương Nam Đàn khác tương Bần ở điểm nào?

Tương Nam Đàn thường là tương hạt, màu nâu đậm, vị đậm và mặn mòi hơn do nắng gió xứ Nghệ. Tương Bần sánh, màu vàng, vị ngọt dịu. Mỗi loại hợp với bữa ăn của vùng mình, từ chấm rau luộc đến kho cá, kho thịt.

Vì sao chum tương phải phơi nắng?

Nắng giúp tương lên men đều, chín nhanh và giữ màu, giữ mùi đặc trưng. Thiếu nắng, tương lâu chín và dễ bị chua, váng. Chính vì vậy, các làng tương thường có sân rộng, hướng nắng tốt và người làm luôn theo dõi thời tiết.

Đến làng tương có được tự mở chum xem không?

Không nên tự mở chum. Mở sai lúc có thể làm bụi, nước mưa rơi vào và hỏng cả chum tương đang phơi. Nếu muốn xem, hãy nhờ chủ nhà mở và giải thích, đồng thời không để trẻ nhỏ chạy, trèo giữa các hàng chum sành nặng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138