Lâm Đồng mới có ba lớp nghề chồng lên nhau: nghề của người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru trên cao nguyên Lâm Viên và Di Linh; nghề của người Kinh lên lập nghiệp ở Đà Lạt; và nghề của vùng Bình Thuận cũ ven biển, trong đó có gốm nặn tay của người Chăm ở Bình Đức. Thêm vào đó là vùng Đắk Nông cũ với nghề của người Mnông, được kể trong một hồ sơ riêng.
Nếu chỉ đi một vòng chợ Đà Lạt, dễ nghĩ thổ cẩm Lâm Đồng là thứ bày bán cho khách. Đi vào các buôn dưới chân núi Lang Biang hay vùng người Mạ phía nam thì sẽ thấy khung dệt, gùi nan, cách nhuộm sợi vẫn là một phần đời sống, dù đã thưa đi nhiều so với một thế hệ trước.
Ba vùng đất, ba nếp nghề trong một tỉnh
Vùng cao nguyên của Lâm Đồng cũ là đất của người Cơ Ho, với nhiều nhóm địa phương như Lạch quanh Lang Biang, Chil ở vùng núi cao, Srê ở các thung lũng trồng lúa nước. Phía nam, quanh vùng Bảo Lộc, Di Linh, có người Mạ; ở các thung lũng vùng Đơn Dương có người Chu Ru, một tộc người có tiếng làm ruộng nước giỏi. Nghề của họ có những nét chung của Tây Nguyên: phụ nữ dệt, đàn ông đan, nghề truyền trong nhà, không có tổ nghề, không có làng chuyên một nghề.
Lớp thứ hai là Đà Lạt. Thành phố này hình thành từ đầu thế kỷ trước, người Kinh từ Huế, từ các tỉnh miền Trung và miền Bắc lên lập nghiệp, mang theo nghề trồng rau, trồng hoa, làm mứt, thêu thùa. Nghề ở đây là nghề phố, gắn với khí hậu mát và với khách đến nghỉ.
Lớp thứ ba là vùng Bình Thuận cũ, nắng gió và cát, nghề gắn với biển và với cộng đồng người Chăm lâu đời. Một tỉnh mà đi từ sương mù Lang Biang xuống đồi cát ven biển, nghề vì thế rất khác nhau, và mỗi lớp cần được nhìn theo cách riêng của nó.
Từ cây bông tới tấm vải Cơ Ho: những công đoạn còn thấy được
Ở các buôn Cơ Ho quanh Lang Biang, người dệt lớn tuổi vẫn kể được trọn con đường của một tấm vải. Không phải nhà nào cũng còn đi đủ các bước, nhưng hiểu các bước thì mới hiểu vì sao một tấm vải dệt tay mất nhiều tuần:
- Trồng và hái bông trên rẫy, phơi khô, nhặt sạch lá, hạt.
- Cán bông bằng chiếc trục gỗ hai lô cuốn ngược chiều để tách hạt, rồi bật bông cho tơi xốp.
- Se sợi bằng con quay tay hoặc xa quay, kéo bông thành sợi mảnh, cuộn thành con sợi.
- Nhuộm: lá chàm ủ cho màu xanh thẫm gần đen, vỏ và rễ cây rừng cho màu đỏ nâu, vàng; nhuộm và phơi nhiều lần cho màu bám.
- Mắc sợi dọc trên khung, tính trước số sợi cho từng dải hoa văn.
- Dệt trên khung đeo lưng, cài sợi màu để nổi hoa văn, dùng thanh gỗ dập chặt từng hàng sợi ngang.
- Ghép và may các tấm vải hẹp thành váy, áo, tấm choàng, khố.
Vải của người Mạ ở phía nam được nhiều người trong vùng nhắc đến như loại vải dệt kỹ, mặt vải mịn, hoa văn kín và có nơi đính thêm hạt cườm. Cùng một khung dệt đeo lưng, mỗi tộc người, mỗi nhóm có cách phối màu, cách xếp dải hoa văn riêng; người dệt lâu năm nhìn qua là biết tấm vải ra đời ở vùng nào.
Đan lát dưới chân núi và ở buôn người Chu Ru
Đàn ông Cơ Ho đan gùi, đan giỏ, đan những tấm phên, chiếc nia từ lồ ô và mây trong rừng thông, rừng hỗn giao quanh cao nguyên. Gùi của vùng này nhiều kiểu: gùi lớn cõng lúa, cõng củi; gùi hoa nhỏ, đan khít, có hoa văn bằng nan nhuộm sẫm, dùng khi đi lễ, đi chợ; giỏ đeo hông đựng hạt giống khi tỉa lúa. Nan được gác bếp cho khói ám đều, vừa có màu nâu bóng vừa chống mọt.
Người Chu Ru ở vùng Đơn Dương có đời sống gắn với ruộng nước, nên cùng với gùi còn có những đồ đan cho đồng ruộng: giỏ, nơm, rổ, những vật dụng đựng thóc. Nhiều nhà Chu Ru còn giữ khung dệt và các tấm vải cũ dùng trong lễ cưới, lễ cúng lúa. Đời sống ruộng nước khiến nhịp nghề của họ đi theo mùa cấy, mùa gặt, khác một chút với nhịp lúa rẫy của các buôn trên núi.
Một buổi chiều cuối năm ở một buôn dưới chân Lang Biang, ông già ngồi bên bếp, đặt nửa chiếc gùi giữa hai đầu gối, tay rút nan qua lại, thỉnh thoảng nhúng nan vào chậu nước cho mềm. Thằng cháu ngồi cạnh vót nan, vót mãi chưa đều, ông cầm lấy, chuốt hai nhát, đưa lại, không nói gì. Nghề đan vẫn được dạy theo kiểu ấy, bằng tay nhiều hơn bằng lời.
Đà Lạt: nghề của người lên phố núi
Nghề thủ công ở Đà Lạt mang dấu ấn của người di cư. Nghề thêu tay là một ví dụ: những bức tranh thêu phong cảnh, hoa lá, chân dung được làm bởi những người thợ phần lớn là phụ nữ, ngồi bên khung thêu trong các xưởng nhỏ hay ngay ở nhà. Một bức thêu lớn có thể mất nhiều tuần, người thợ phải chọn chỉ theo hàng trăm sắc độ, đi kim dày mỏng khác nhau để tạo bóng sáng. Thêu tay ở đây không gắn với một làng, mà gắn với thành phố và với khách.
Mứt Đà Lạt là nghề ẩm thực quen thuộc: mứt dâu, mứt hồng, mứt gừng, những mẻ hồng treo gió vào mùa hồng chín. Nghề trồng hoa và các làng hoa quanh thành phố là cả một hồ sơ riêng, được kể ở nơi khác. Điều đáng ghi ở đây là cách nghề phố núi lớn lên từ khí hậu: trời mát, nắng hanh, gió khô cuối năm là điều kiện để làm mứt, phơi hồng, và cũng là điều kiện để người thêu có thể ngồi bên khung cả ngày mà chỉ không ẩm.
Cũng ở Đà Lạt, các chợ và cửa hàng bán thổ cẩm, gùi, khăn cho khách. Không phải tất cả đều dệt tay ở buôn; nhiều món dệt máy hoặc làm ở nơi khác. Người muốn hiểu nghề thật nên đi vào buôn, xem người dệt làm, thay vì chỉ dừng ở quầy hàng.
Bình Thuận cũ: gốm Chăm Bình Đức và nghề vùng nắng gió
Xuống biển, vùng Bình Thuận cũ nay cũng thuộc Lâm Đồng. Ở đây có cộng đồng người Chăm sống lâu đời, và gốm Bình Đức là nghề đáng nhắc: phụ nữ Chăm nặn gốm bằng tay, không dùng bàn xoay, người thợ tự đi lùi vòng quanh khối đất để vuốt thành; gốm phơi nắng rồi nung lộ thiên bằng củi và rơm. Đây là cùng một truyền thống với gốm Bàu Trúc ở Khánh Hoà, làng gốm đã có nhiều hồ sơ riêng.
Gốm Bình Đức được biết là làm ra những đồ gia dụng: nồi, niêu, chum, cà ràng, bếp lò. Nghề gắn với những người phụ nữ lớn tuổi, truyền từ mẹ sang con gái, và cũng như nhiều làng gốm nặn tay, đang ít người trẻ theo. Dải ven biển này còn có nghề làm nước mắm Phan Thiết, nghề biển, nghề làm muối; những nghề ấy thuộc hồ sơ miền biển và hồ sơ làng nghề ẩm thực.
Đặt gốm Chăm Bình Đức cạnh gốm Mnông ở vùng Đắk Lắk sẽ thấy điều thú vị: hai cộng đồng xa nhau, ngôn ngữ khác nhau, nhưng cùng một lối làm gốm không bàn xoay, nung giữa trời, cùng giao việc nặn gốm cho phụ nữ. Lối làm gốm cổ ấy chỉ còn sống ở rất ít nơi trên dải đất miền Trung và Tây Nguyên.
Hiểu lầm thường gặp về nghề ở Lâm Đồng
Lâm Đồng là nơi khách đến đông, và cũng vì thế mà có nhiều hình dung sai về nghề. Bảng dưới gom vài điều hay nghe nhất.
| Hiểu lầm | Điều đúng hơn |
|---|---|
| Thổ cẩm bán ở chợ Đà Lạt đều do người trong buôn dệt tay | Nhiều món dệt máy hoặc làm ở nơi khác; vải dệt tay thường hẹp, có chỗ không đều, và giá trị nằm ở công đoạn chứ không ở vẻ bóng bẩy |
| Người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru dệt giống nhau | Cùng khung dệt đeo lưng nhưng mỗi tộc người, mỗi nhóm có cách phối màu và xếp hoa văn riêng |
| Ở Lâm Đồng có những “làng dệt” chuyên như làng nghề đồng bằng | Dệt là việc của phụ nữ trong nhiều nhà, nhiều buôn; ít khi thành một làng chuyên, trừ các nhóm dệt lập ra để giữ nghề và bán cho khách |
| Gốm Chăm chỉ có ở Khánh Hoà | Vùng Bình Thuận cũ, nay thuộc Lâm Đồng, có gốm Bình Đức cùng truyền thống nặn tay, nung lộ thiên |
| Nghề ở Đà Lạt chỉ là hoa | Còn thêu tay, làm mứt, phơi hồng, và nghề của các buôn dân tộc ngay quanh thành phố |
Hiểu đúng những điều này giúp bạn nhìn một tấm vải hay một chiếc nồi đất bằng con mắt khác: không phải vật lưu niệm, mà là kết quả của một chuỗi công việc dài, của người cụ thể.
Nghề hôm nay và đến thăm cho phải phép
Ở các buôn quanh Đà Lạt, du lịch cộng đồng mở ra cho phụ nữ dệt một cách bán vải trực tiếp, và nhiều buôn có nhóm dệt, góc trưng bày nhỏ. Mặt khác, khách đông cũng kéo theo hàng dệt máy, khiến người dệt tay khó cạnh tranh nếu khách không phân biệt được. Ở vùng người Mạ, người Chu Ru, nghề ít được biết đến hơn, phần lớn chỉ còn người lớn tuổi giữ. Gốm Bình Đức vẫn có người làm, nhưng số lò ít đi theo năm tháng.
Đến thăm, nên đi cùng người địa phương hoặc hỏi trước trưởng buôn. Xin phép khi chụp người đang dệt, đang nặn gốm; không cầm thử khung dệt, sợi đang mắc khi chưa được mời. Bãi nung gốm có lửa và than nóng, cần đứng đúng chỗ người làm chỉ, giữ trẻ em ở xa. Khi được mời vào nhà, hỏi trước những chỗ không nên ngồi, không nên chạm.
Câu hỏi thường gặp
Lâm Đồng sau sắp xếp năm 2025 gồm những vùng nghề nào?
Lâm Đồng mới gồm Lâm Đồng cũ trên cao nguyên, Đắk Nông cũ và Bình Thuận cũ. Vì thế tỉnh có nghề của người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru, Mnông, nghề phố núi Đà Lạt và các nghề ven biển, trong đó có gốm Chăm Bình Đức.
Người Cơ Ho dệt thổ cẩm theo những công đoạn nào?
Theo cách truyền thống gồm trồng và hái bông, cán bông tách hạt, bật bông, se sợi bằng con quay, nhuộm bằng lá chàm và vỏ rễ cây rừng, mắc sợi lên khung, dệt trên khung đeo lưng rồi ghép các tấm vải hẹp thành váy áo.
Gốm Bình Đức có gì giống gốm Bàu Trúc?
Cả hai đều là gốm của người Chăm, do phụ nữ nặn bằng tay không dùng bàn xoay, người thợ đi vòng quanh khối đất để vuốt thành, rồi nung lộ thiên bằng củi và rơm. Bình Đức thuộc vùng Bình Thuận cũ, nay là tỉnh Lâm Đồng.
Nghề thêu tay ở Đà Lạt có phải là làng nghề truyền thống không?
Thêu tay ở Đà Lạt gắn với thành phố và với người Kinh lên lập nghiệp hơn là với một làng cụ thể. Người thợ, phần lớn là phụ nữ, làm trong các xưởng nhỏ hoặc ở nhà, mỗi bức lớn có thể mất nhiều tuần để hoàn thành.
Làm sao phân biệt thổ cẩm dệt tay với dệt máy khi đến Lâm Đồng?
Vải dệt tay trên khung đeo lưng thường hẹp, mép vải và hoa văn có chỗ không hoàn toàn đều, mặt trái thấy đầu sợi cài hoa văn. Vải dệt máy khổ rộng, đều tăm tắp. Cách chắc chắn nhất là xem chính người dệt làm tại buôn.
Đến các buôn quanh Đà Lạt xem dệt cần lưu ý gì?
Nên đi cùng người địa phương hoặc hỏi trước trưởng buôn, xin phép khi chụp người đang làm, không tự cầm thử khung dệt hay sợi đang mắc. Khi được mời vào nhà, hỏi trước những chỗ không nên ngồi, không nên chạm.