GanLien.comGắn Liền
Làng nghề ẩm thực

Làng bánh đa phía Bắc: bánh đa vừng nướng than, bánh đa nem và sợi bánh đa đỏ

Hồ sơ nghề làm bánh đa ở miền Bắc: bánh đa Kế, bánh đa nem, sợi bánh đa đỏ Hải Phòng, công đoạn tráng, phơi, nướng và làng nghề hôm nay.

Thin sesame rice crackers stacked beside a low charcoal brazier in a small family workshop, hands turning one cracker with bamboo tongs, close-up, warm amber glow

Ở miền Bắc, chữ “bánh đa” gọi chung cho cả một họ bánh làm từ bột gạo tráng mỏng: chiếc bánh đa vừng nướng giòn để bẻ ăn với chè, với ốc, lá bánh đa nem dùng cuốn nem rán, và sợi bánh đa nấu với cua đồng. Điều đáng biết nhất là mỗi loại gắn với một vùng nghề riêng: bánh đa vừng nướng của làng Kế ở vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), bánh đa nem của những làng như Thổ Hà, sợi bánh đa đỏ của Hải Phòng.

Những làng làm bánh đa phần lớn nằm sát đồng lúa, làm nghề song song với cấy hái, mùa nông nhàn là mùa đông việc. Hồ sơ này đi qua ba loại bánh đa tiêu biểu của miền Bắc, công đoạn làm ra từng loại, lời truyền của làng nghề và chuyện người làng giữ nghề giữa lúc bánh công nghiệp bày khắp chợ.

Ba nhánh của nghề bánh đa miền Bắc

Bánh đa vừng nướng. Lá bánh dày vừa, rắc vừng đen hoặc vừng trắng, phơi khô rồi nướng than cho phồng đều. Làng Kế ở vùng Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh, là cái tên được nhắc tới nhiều với loại bánh này. Bánh đa nướng là món quà quê quen thuộc, bẻ ra chấm mật, ăn kèm bún ốc, bánh đúc, hay đơn giản là nhấm nháp với chén chè xanh.

Bánh đa nem. Lá bánh mỏng gần như trong suốt, phơi khô, dùng để cuốn nem rán. Thổ Hà, làng gốm cổ bên sông Cầu thuộc vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), nay sống nhiều bằng nghề bánh đa nem; ngoài ra còn nhiều làng khác ở đồng bằng sông Hồng cùng làm. Cái khó của bánh đa nem là phải mỏng mà dai, cuốn không rách, rán lên giòn và vàng.

Sợi bánh đa đỏ. Bánh tráng xong được thái thành sợi to bản, phơi khô, có màu nâu đỏ đặc trưng. Đây là sợi dùng cho món bánh đa cua nổi tiếng của Hải Phòng. Màu đỏ đến từ cách pha bột, nhiều người làm nghề kể là pha mật mía, và mỗi nhà giữ tỉ lệ riêng.

Điểm chung của ba nhánh. Cả ba đều xuất phát từ cùng một kỹ thuật: xay bột gạo nước, tráng mỏng trên khuôn vải hấp, lột ra phơi phên. Khác nhau ở độ dày, thứ pha vào bột và khâu cuối: nướng, để nguyên hay thái sợi. Hiểu ba nhánh này là hiểu vì sao người miền Bắc dùng một chữ bánh đa cho những thứ bánh trông rất khác nhau.

Công đoạn làm bánh đa vừng nướng

Bánh đa vừng là loại đòi nhiều khâu nhất trong họ bánh đa. Một mẻ bánh trọn vẹn thường đi qua các bước dưới đây.

  1. Ngâm và xay gạo. Gạo tẻ ngâm mềm, xay với nước thành bột lỏng. Bột phải mịn, không lợn cợn, nên thợ cũ hay lọc lại qua vải.
  2. Pha bột. Thêm vừng đã đãi sạch, một chút muối; tỉ lệ nước quyết định độ dày lá bánh. Đây là phần mỗi nhà giữ cho riêng mình.
  3. Tráng. Bột được tráng trên khuôn vải căng trên nồi nước sôi, dàn tròn bằng muôi, đậy vung cho chín. Bánh đa vừng tráng dày hơn bánh đa nem nhiều.
  4. Lột và phơi. Dùng thanh tre cuộn lấy mép, trải lá bánh lên phên nứa. Phơi tới khi khô cứng, không còn mềm ở giữa.
  5. Nướng than. Bánh khô được nướng trên bếp than hoa, lật liên tục bằng kẹp tre cho phồng đều từ mép vào tâm. Nướng nhanh tay, lửa đều thì bánh vàng, giòn, không cháy sém.
  6. Xếp và bọc. Bánh nướng xong để nguội, xếp chồng, bọc kín cho khỏi ỉu. Bánh chưa nướng thì bó thành xấp, để được lâu hơn.

Khâu nướng là khâu thử tay nghề rõ nhất. Người nướng giỏi nhìn màu lá bánh, nghe tiếng bánh nổ lách tách là biết lúc lật. Một chiếc bánh nướng hỏng vẫn ăn được, nhưng phồng lệch, cháy cạnh thì không còn là bánh làng Kế theo nghĩa của người làng.

Làng Kế: lời truyền và nhịp sống quanh bếp than

Làng Kế nằm ven thành phố Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sắp xếp. Bánh đa Kế được nhắc đến như một thứ quà quê có tiếng từ lâu đời; người làng kể nghề có từ thời ông bà, truyền qua nhiều đời trong các gia đình, và từng là thứ bánh được mang đi khắp vùng Kinh Bắc. Năm khởi nghề hay tên người mở nghề thì không có ghi chép rõ ràng, người làng chủ yếu kể theo trí nhớ của gia đình.

Ngày làm bánh ở làng Kế thường bắt đầu từ sáng sớm. Bột xay xong là tráng, tráng tới trưa thì phên bánh đã phủ khắp sân, mép đường và cả mái nhà thấp. Chiều tối, khi bánh khô, các bếp than mới đỏ lên để nướng. Mùi vừng rang và mùi gạo cháy cạnh lan khắp ngõ, tiếng bánh nổ lách tách hoà với tiếng kẹp tre gõ vào thành bếp; người nướng ngồi thấp, quạt tay đều nhịp, chồng bánh vàng cao dần bên cạnh.

Nghề bánh đa ở đây mang đúng nhịp nông thôn đồng bằng: rảnh ruộng thì làm nhiều, mùa cấy gặt thì làm ít. Mùa đông việc nhất là những tháng hanh khô cuối năm, vừa dễ phơi vừa là mùa người ta mua bánh làm quà, làm đồ cúng Tết.

Hiểu lầm phổ biến về bánh đa và điều đúng

Vì cùng một chữ “bánh đa” mà nhiều người, kể cả người miền Bắc, vẫn nhầm lẫn về nghề này. Một vài hiểu lầm hay gặp và câu trả lời từ thực tế làng nghề:

Hiểu lầmĐiều đúng
Bánh đa và bánh tráng là hai loại khác hẳn nhauCùng kỹ thuật tráng bột gạo; khác nhau chủ yếu ở tên gọi theo vùng, độ dày và cách ăn
Bánh đa nướng càng dày càng ngonĐộ dày tuỳ loại; bánh quá dày khó phồng đều, dễ sống lõi
Bánh đa đỏ nào cũng nhuộm phẩmMàu nâu đỏ theo lối cũ đến từ cách pha bột của từng nhà, nhiều người kể là có mật mía; nơi làm tử tế thường nói rõ cách tạo màu
Bánh đa nem chỉ có một loạiCó loại mỏng cuốn nem rán, loại dày hơn; mỗi làng chuộng một kiểu tuỳ món ăn của vùng
Làng bánh đa nào cũng làm bằng tayNhiều hộ đã dùng máy tráng, lò sấy; công đoạn nướng than vẫn hay làm tay

Phần lớn hiểu lầm đến từ việc người ăn chỉ thấy sản phẩm cuối, không thấy công đoạn. Đứng xem một buổi tráng bánh là đủ để hiểu vì sao cùng một dòng bột lại thành ra những chiếc bánh khác hẳn nhau.

Bánh đa nem và sợi bánh đa đỏ: hai nghề ít được kể

Nếu bánh đa vừng là thứ quà có tiếng thì bánh đa nem lại là nghề lặng lẽ. Lá bánh mỏng đến mức nhìn xuyên được ánh sáng, tráng rất nhanh tay, phơi trên phên rồi cắt tròn hoặc để nguyên. Ở Thổ Hà, khi nghề gốm thưa đi, bánh đa nem trở thành sinh kế của nhiều nhà; làng khác trong vùng đồng bằng sông Hồng cũng có những xóm làm loại bánh này cho các chợ đầu mối. Người làm bánh đa nem hay nói cái khó nhất là giữ cho bánh dai, cuốn không vỡ mà rán lên vẫn giòn.

Sợi bánh đa đỏ của Hải Phòng có hành trình khác. Bánh được tráng thành lá, phơi sơ cho se mặt rồi đưa vào máy hoặc dao thái thành sợi, sau đó mới phơi khô hẳn. Sợi bánh đa ngon khi nấu lên không nát, dai vừa, giữ được màu. Nghề này gắn với món bánh đa cua, món ăn hằng ngày của người thành phố cảng, nên sợi bánh được làm quanh năm chứ không chỉ theo mùa.

Cả hai nghề đều đã cơ giới hoá nhiều, nhưng nhịp làng vẫn còn: sân phơi, phên tre, người già ngồi lật bánh, trẻ con chạy theo bà sau giờ học.

Bánh đa trong đời sống làng quê Bắc Bộ

Ở miền Bắc, bánh đa không chỉ là món ăn chơi. Chiếc bánh đa nướng có mặt trong mâm cỗ quê, trong gánh hàng chợ phiên, trong túi quà người đi xa mang về. Bánh đa bẻ vụn ăn với bún ốc, bánh đúc, với ốc luộc; bánh đa kê kẹp mạch nha là món quà rong quen thuộc của trẻ con phố cũ. Người lớn tuổi ở nhiều làng còn nhớ những phiên chợ mà người bán bánh đa xếp bánh thành chồng cao, buộc lạt, gánh đi từ sáng sớm.

Thứ bánh này đã thành một phần nếp ăn đến mức người ta ít khi nghĩ có ai đó phải làm ra nó. Ở làng nghề, bánh đa là việc của cả nhà: người lớn tráng, người già trông phên, trẻ con phụ lật bánh khi phơi, nhặt bánh rơi. Nhiều người lớn lên ở làng bánh đa kể rằng tuổi thơ của họ là mùi khói bếp than và những buổi chiều chạy mưa cùng mẹ gom phên.

Chính sự gắn bó đó khiến người làng xem bánh đa là nghề “của làng” chứ không chỉ của từng hộ. Khi làng được nhắc tên cùng thứ bánh, người làng tự hào và cũng tự thấy phải giữ chất lượng, vì một mẻ bánh kém có thể làm xấu tiếng cả làng.

Làng bánh đa trước làn sóng bánh công nghiệp

Bánh đa công nghiệp đóng gói sẵn có mặt ở khắp siêu thị, giá rẻ và tiện. Áp lực đó khiến nhiều làng phải tự hỏi giữ cái gì và bỏ cái gì. Cách mà nhiều làng chọn là giữ phần tạo nên khác biệt, chẳng hạn khâu nướng than của bánh đa Kế, và cơ giới hoá phần nặng nhọc như xay bột, tráng bánh. Một số gia đình tìm đường bán thẳng qua mạng, đóng gói đẹp hơn để làm quà.

Câu hỏi khó hơn là người nối nghề. Tráng và nướng bánh là việc nóng, bụi than, đứng ngồi cả ngày; lớp trẻ có nhiều lựa chọn công việc khác. Ở nhiều nhà, người làm chính vẫn là thế hệ trung niên và lớn tuổi. Điều này giống hầu hết các làng nghề ẩm thực ở đồng bằng sông Hồng.

Khi ghé làng bánh đa, bạn nên đứng xa bếp than và để ý chỗ chủ nhà dặn, vì bếp đặt thấp và than nóng bắn tàn. Trẻ nhỏ cần người lớn giữ. Đi qua sân phơi thì nhìn chân, tránh giẫm vào mép phên. Hỏi chuyện trước khi chụp ảnh người đang nướng bánh: họ đang làm việc, không phải đang biểu diễn.

Câu hỏi thường gặp

Bánh đa Kế nay thuộc tỉnh nào?

Làng Kế nằm ở vùng thành phố Bắc Giang cũ. Sau sắp xếp năm 2025, tỉnh Bắc Giang được hợp nhất vào tỉnh Bắc Ninh, nên bánh đa Kế nay là sản vật của làng nghề thuộc tỉnh Bắc Ninh, dù người ta vẫn quen gọi theo tên gốc của làng.

Bánh đa vừng nướng bằng than khác gì nướng bằng lò điện?

Nướng than cho nhiệt toả đều từ dưới lên, người nướng chủ động lật nhanh nên bánh phồng tròn, có mùi khói nhẹ và vừng thơm hơn. Lò điện tiện và sạch, nhưng nhiều người làm nghề cho rằng bánh nướng lò dễ khô cứng, ít phồng và thiếu mùi vị quen thuộc.

Bánh đa nem và bánh tráng cuốn có dùng thay cho nhau được không?

Có thể dùng thay trong nhiều trường hợp vì cùng là bánh bột gạo mỏng, nhưng mỗi loại được làm cho một mục đích. Bánh đa nem miền Bắc tối ưu cho việc rán giòn, còn nhiều loại bánh tráng miền Nam được làm để cuốn ăn tươi, nên kết quả khi rán có thể khác.

Vì sao làng bánh đa hay đông việc vào cuối năm?

Những tháng cuối năm ở miền Bắc trời hanh khô, ít mưa, bánh phơi nhanh và ít mốc. Đây cũng là mùa nông nhàn và mùa chuẩn bị Tết, nhu cầu bánh đa nướng, bánh đa nem tăng mạnh, nên các làng thường tráng bánh liên tục từ sáng sớm đến chiều.

Có nên cho trẻ nhỏ lại gần bếp nướng bánh đa không?

Không nên. Bếp than nướng bánh đặt thấp, than đỏ và tàn lửa có thể bắn ra khi lật bánh. Khi đưa trẻ đến làng nghề, người lớn nên giữ trẻ đứng ở chỗ chủ nhà chỉ, quan sát từ xa và tuyệt đối không để trẻ tự cầm kẹp hay chạm vào bánh đang nướng.

Làng bánh đa có tục thờ tổ nghề không?

Nhiều làng nghề miền Bắc có tục tưởng nhớ người đã truyền nghề, gắn với đình làng hoặc nhà thờ họ. Với các làng bánh đa, ghi chép về tổ nghề thường không rõ, người làng chủ yếu kể theo lời truyền, vì vậy nên hỏi trực tiếp các cụ trong làng thay vì tin vào thông tin truyền miệng trên mạng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138